Қазақстанда сұраныс күрт артты: Зейнетақы аннуитеті деген не?

Қазақстанда зейнетақы жүйесі соңғы жылдары айтарлықтай өзгерістерге ұшырап, азаматтарға қаржылық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жаңа тетіктерін ұсынуда. Соның бірі – зейнетақы аннуитеті.

Orda.kz  тілшісі зейнетақы аннуитетінің қазіргі қолданыстағы жағдайын зерттеп көрді.

10 күн ішінде БЖЗҚ 34,02 млрд теңгеге төлем жүргізді. Қазақстандықтар зейнетақы жинақтарын ең төменгі жеткіліктілік шегін көтергеннен кейін сақтандыру компанияларына белсенді түрде аудара бастады. 

Маусым айының басында БЖЗҚ зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын пайдалану үшін жеткіліктілік шектерін (ПЖШ) көтерді. Соның нәтижесінде бұл шектер зейнетақы аннуитетін рәсімдеуге қажет сомадан да жоғары болып кетті. Сарапшылардың айтуынша, бұл кейбір қазақстандықтар үшін тиімді, өйткені олар қаражаттарын сақтандыру компанияларына аударып, төлемдерді ПЖШ шектеуінсіз ала алады.

2026 жылғы 1 қаңтар мен 1 маусым аралығында қор сақтандыру ұйымдарына зейнетақы жинақтарын аудару бойынша 45 843 төлемді орындап, жалпы қаражат 199,91 млрд теңге болды. ПЖШ көтерілгеннен кейін бұл бағыттағы белсенділік айтарлықтай артқан.

Мысалы, 5–15 маусым аралығындағы алғашқы 10 күнде 6 345 төлем жасалып, олардың жалпы көлемі 34,02 млрд теңгеге жеткен. Ал мамыр айының дәл осы кезеңінде 2 984 төлем ғана орындалып, сомасы 12,07 млрд теңге болған.

Қор дерегінше, 2024 жылы сақтандыру компанияларына қаражат аудару бойынша 62 592 өтініш орындалып, жалпы көлемі 394,5 млрд теңгеден асқан. 2025 жылы бұл көрсеткіш 91 238 өтінішке дейін өсіп, аударылған қаржы шамамен 427 млрд теңге болды.

Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мәліметінше, зейнетақы аннуитетінің құнын ПЖШ деңгейіне дейін көтеру жоспарда жоқ.

Зейнетақы аннуитеті бойынша ай сайынғы төлем мөлшері шарт жасалған күндегі ең төменгі күнкөріс деңгейінің кемінде 70%-ынан төмен болмауы тиіс. 2026 жылы бұл ең төменгі төлем 35 596 теңгені құрайды. Ал ең жоғары төлем мөлшеріне шектеу қойылмаған және әр адам үшін жеке есептеледі.

Бұл құрал зейнет жасына жеткеннен кейін ғана емес, белгілі бір талаптарды орындаған жағдайда одан ертерек тұрақты табыс алуға мүмкіндік береді.

Зейнетақы аннуитеті – бұл азаматтың Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы (БЖЗҚ) жинағын өмірді сақтандыру компаниясына аударып, оның орнына өмір бойы ай сайын төлем алып отыруына мүмкіндік беретін қаржылық өнім. Яғни, адам өз жинағын біржолата сақтандыру ұйымына береді, ал компания оған өмірінің соңына дейін тұрақты төлем жасап отырады.

Бұл қызмет жинақтары жеткілікті ерлерге 55 жастан, әйелдерге 53 жастан бастап ерте зейнетке шығуға жол ашады.

Бұл механизмнің басты артықшылығы – төлемдердің өмір бойына кепілдендірілуі. Яғни, адам ұзақ өмір сүрген жағдайда да төлемдер тоқтамайды.

Қазіргі таңда өмірді сақтандырумен айналысатын 10 компанияның 9-ы аннуитет шарттарын ұсынады. Нарықта бәсекелестік бар болғанымен, негізгі үш компания барлық сақтандыру сыйақыларының 77%-ын иеленіп отыр. Бұл нарықтың белгілі бір деңгейде шоғырланғанын көрсетеді.

Зейнетақы аннуитетінің құны бірыңғай мемлекеттік әдістеме бойынша есептеледі. Бұл әдістеме бірнеше негізгі факторларды ескереді: адамның жасы мен жынысы, күтілетін өмір сүру ұзақтығы, инфляция деңгейі, төлемдерді индекстеу шарттары , кепілдендірілген төлем кезеңінің болуы, бірлескен аннуитет (ерлі-зайыптылар үшін) мүмкіндігі.

Зейнетақы аннуитеті қалай есептеледі? Негізгі факторларға жеке-жеке тоқталайық.

Зейнетақы аннуитеті – азаматтардың жинақтаған зейнетақы қаражатын сақтандыру компаниясына аудару арқылы өмір бойы тұрақты табыс алуына мүмкіндік беретін қаржылық құрал. Оның құны кездейсоқ емес, арнайы бірыңғай мемлекеттік әдістеме бойынша есептеледі. Бұл әдістеме адамның жеке ерекшеліктері мен экономикалық жағдайларды жан-жақты ескере отырып қалыптасады.

Ең алдымен, есептеуде адамның жасы мен жынысы маңызды рөл атқарады. Себебі сақтандыру компаниясы төлемдерді қанша уақыт бойы жүргізетінін осы көрсеткіштер арқылы болжайды. Жасы ұлғайған сайын аннуитеттің құны төмендеуі мүмкін, өйткені төлем мерзімі қысқарады. Ал әйелдердің өмір сүру ұзақтығы жоғары болғандықтан, олар үшін аннуитет құны кей жағдайда жоғарырақ болуы ықтимал.

Сонымен қатар, күтілетін өмір сүру ұзақтығы да негізгі факторлардың бірі. Бұл көрсеткіш статистикалық мәліметтерге сүйене отырып анықталады. Егер адамның ұзақ өмір сүру ықтималдығы жоғары деп есептелсе, онда сақтандыру компаниясы ұзақ уақыт бойы төлем жасауға міндеттеледі. Осыған байланысты аннуитеттің бастапқы құны да артады.

Экономикалық факторлар ішінде инфляция деңгейі ерекше маңызға ие. Уақыт өте келе ақшаның құны төмендейтіні белгілі, сондықтан болашақтағы төлемдердің сатып алу қабілетін сақтау үшін инфляция міндетті түрде ескеріледі. Егер инфляция жоғары болса, аннуитеттің құны да соған сәйкес өседі.

Бұған қоса, төлемдерді индекстеу шарттары да есептеуге әсер етеді. Кейбір аннуитет түрлерінде төлем мөлшері жыл сайын өсіп отырады. Мұндай жағдайда бастапқы жарна жоғары болады. Ал егер төлемдер өзгеріссіз қалатын болса, аннуитет салыстырмалы түрде арзанырақ келеді.

Аннуитет шарттарының бірі ретінде кепілдендірілген төлем кезеңі қарастырылуы мүмкін. Бұл – белгілі бір уақыт ішінде төлем міндетті түрде жүзеге асырылатын мерзім. Егер адам осы кезең аяқталмай қайтыс болса, төлемдер оның мұрагерлеріне жалғасады. Мұндай кепілдік аннуитеттің құнын арттырып, отбасы үшін қосымша қауіпсіздік береді.

Соңғы жылдары бірлескен аннуитет ұғымы да кеңінен қолданылып келеді. Бұл нұсқа ерлі-зайыптыларға арналған: олардың бірі қайтыс болған жағдайда, екіншісі төлемдерді алуды жалғастырады. Яғни, бұл құрал отбасының қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Алайда мұндай кепілдік болғандықтан, оның құны да жоғары болады.

Жалпы зейнетақы аннуитетінің құны көптеген факторларға тәуелді күрделі есептің нәтижесі. Ол адамның жасына, өмір сүру ұзақтығына, экономикалық жағдайларға және таңдалған шарттарға байланысты қалыптасады. Сондықтан аннуитетті таңдау кезінде оның барлық ерекшеліктерін мұқият қарастырған маңызды.

Сақтандыру компаниялары бұл формулаға өз бетінше өзгеріс енгізе алмайды. Сондықтан олардың арасындағы бәсекелестік көбіне қызмет көрсету сапасы, онлайн сервистердің ыңғайлылығы және қосымша опциялар арқылы жүреді.

Алайда бұл тек минималды шек. Нақты төлем мөлшері адамның жинақ көлеміне байланысты болады. Мысалы, егер жинақ аз болса – төлем тек ең төменгі деңгейге жақын болады.
Ал егер жинақ жоғары болса – ай сайынғы төлем жүздеген мың теңгеге дейін жетуі мүмкін.
Ең жоғарғы төлем мөлшеріне заңмен шектеу қойылмаған.

Қазақстанда аннуитетті көбіне зейнет жасына жақындаған азаматтар рәсімдейді:

• ерлер – 55 жастан бастап;
• әйелдер – 53 жастан бастап (2031 жылға дейін 55 жасқа дейін кезең-кезеңімен өседі).

Сонымен қатар, ерте шығу мүмкіндіктері бар, мысалы зиянды еңбек жағдайында кемінде 5 жыл жұмыс істегендер – 50 жастан, кейінге қалдырылған аннуитет – 45 жастан (кей жағдайда 40 жастан) шыға береді.

Кейінге қалдырылған аннуитеттің ерекшелігі – келісімшарт ерте жасалады, бірақ төлемдер кейінірек басталады. Бұл болашақта жоғарырақ төлем алуға мүмкіндік береді.

Ал енді бұл жғдайдың артықшылықтары мен тәуекелдеріне тоқталайық.

Артықшылықтары: өмір бойы тұрақты кіріс, инфляцияға байланысты индекстеу мүмкіндігі,  ерте зейнетке шығу мүмкіндігі,  қаржылық жоспарлаудың жеңілдігі.

Тәуекелдер: жинақты толықтай сақтандыру компаниясына беру,  мұрагерлік мүмкіндіктерінің шектеулі болуы (шартқа байланысты),  инфляция жоғары болған жағдайда нақты табыстың төмендеуі.

Зейнетақы аннуитеті – Қазақстандағы зейнетақы жүйесінің маңызды элементтерінің бірі. Ол азаматтарға қаржылық тәуелсіздікті ертерек қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Алайда бұл құралды таңдағанда әр адам өз жинағын, өмірлік жоспарларын және тәуекелдерді мұқият есепке алуы тиіс.

Сарапшылардың пікірінше, аннуитет әсіресе тұрақты табысқа сенімді болғысы келетін және ұзақ мерзімді қаржылық жоспар құрғысы келетін азаматтар үшін тиімді құрал болып қала береді.

Бүгінде Қазақстанда зейнетақы аннуитеті шарттарын өмірді сақтандырумен айналысатын 10 компанияның 9-ы жасай алады.

Қазіргі уақытта мұндай шарттарды рәсімдеуге лицензиясы бар 9 компания жұмыс істейді. Соның ішінде үш компания зейнетақы аннуитеті бойынша сақтандыру сыйақыларының 77%-ын қамтып отыр.

Сонымен қатар шарт жасалғаннан кейін екі жылдан кейін сақтандыру төлемдерінің мөлшерін азайту және қажет болған жағдайда ақшаны БЖЗҚ-ға қайтару бөлігінде шарттың талаптарын өзгерте аласыз.

Егер сізде міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) немесе міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ) есебінен зейнетақы жинақтарыңыз болса, және зейнетақы аннуитеті шартын жасаған болсаңыз, онда сіз зейнетақы шотыңыздағы қалған ақшаны басқа зейнетақы аннуитеті шартын жасасу үшін пайдалана аласыз не біржолғы зейнетақы төлемдері (БЗТ) арқылы тұрғын үй жағдайларын жақсартуға және/немесе емделуге ақы төлеуге толық көлемде пайдалана аласыз.

Оқи отырыңыз:

• Зейнет жинағы бойынша ең бай болашақ зейнеткерлер белгілі болды
• Зейнетақы мен жәрдемақыны уақытында төлемеу өрескел бұзушылыққа жатады
• Қазақстанда зейнетақы есептеу коэффициенті 200%-ға дейін өсті