Әскерге көшеден бас салып алып кете беруге бола ма? Заңгер жауабы

Еліміздегі әскер жасындағы жігіттер көшеге шығудан қалды. Себебі еш шақыру қағазынсыз көшеден бас салып әскерге алып кетіп жатқан жағдайлар көбейді. Кез-келген жерден ұстап алып қылмыстық жауапкершілікпен қорқытады. Бұл жағдай халықты қатты алаңдатып, қазіргі күні резонанс тудырып, ата-аналардың қорқынышына айналды. Бұл қаншалықты заңды?  Осы сұраққа қатысты Orda.kz заңгер пікірін білді.

Осы орайда Orda.kz тілішісі заңгермен сөйлесіп, мұндай әрекеттердің қаншалықты заңды екенін, шақырылушылардың қандай құқықтары бар екенін және алаяқ компанияларға қалай алданбау керегін сұрап білдік.

Осы жағдайларға байланысты редакция бұл әрекеттердің заңдылығын анықтау үшін сарапшыдан түсініктеме сұрады.

Көшеден «қойша қамап» алып кетуге бола ма?

Заңгер Анатолий Бахиревтің айтуынша, адамды көшеден еш түсіндірусіз «алып кету» көп жағдайда заңсыз. Оның айтуынша, әскерге алып кету шақыру қағазынан басталуы тиіс. Ол қол қойдыру арқылы жеке табысталады немесе ресми түрде жіберіледі. Тек адам шақыру қағазын алып, келмеген жағдайда ғана оны полиция арқылы іздеп, жеткізуге болады.

«Жай ғана көшедегі адамды тоқтатып, медициналық комиссияға алып бару — бұл еркін жүріп-тұруды шектеу, яғни адам құқығын бұзу», — дейді заңгер. 

Әскерге шақыру тәртібі нақты белгіленген: алдымен шақыру қағазы, кейін келу, одан соң медициналық тексеріс және тек содан кейін ғана комиссия шешімі шығарылады. Алайда тәжірибеде бұл процесс жиі «бір күнге қысқартылып» жатады.

Медициналық комиссия да — маңызды нәрсе. Формалды түрде шақырылушы оны өтуге міндетті. Бірақ оның толық тексерістен өтуге құқығы бар және диагнозбен келіспесе, қосымша тексеріс талап ете алады.

«Қол қой, әйтпесе қылмыстық іс қозғаймыз»

Егер адамды бәрібір әскери комиссариатқа алып кетпек болса, Бахирев сабыр сақтап, барлық жағдайды тіркеуге кеңес береді. Қарсылық көрсетудің қажеті жоқ, бірақ өз құқықтарыңызды нақты айту маңызды.

Мұндай жағдайда туыстар да тез әрекет етуі керек, әрине олар сол кезде хабардар болса... себебі көбіне ата-аналар балаларын әскерге алып кеткен соң ғана естіп жатады. Ал уағында естіп жатса, олар әскери комиссариатқа барып, заңгер тартып, медициналық құжаттарды жеткізуі қажет.

Тіпті адамды әскерге алып кеткен жағдайда да, ештеңе өзгермейді деген сөз емес. Заңгердің айтуынша, мұндай шешімдерге шағымдануға болады. Мысалы, шақырылушының ауруы болса немесе рәсім бұзылса. Бірақ бұл ұзақ процесс.

«Сондай-ақ психологиялық қысым жиі болады: «қол қой, әйтпесе қамаймыз» дейді. Бұл — қоқан-лоққы. Көпшілік осыған алданып, неге қол қойып жатқанын оқымай-ақ, қол қояды. Бұл — ең үлкен қателік», — дейді Бахирев. 

Шақырылушылар арқылы ақша табу

Осы жағдай аясында «шақырылушыларға көмек» ұсынатын жеке компаниялар көбейіп кеткен. Солардың бірі — Prizivanet.kz. Олар заңгерлік сүйемелдеу, құжат көмегі мен құқықтарды қорғау қызметін ұсынады.

Заңгердің айтуынша, мұндай көмек өздігінен заңды — егер ол кеңес беру мен құқық қорғау аясында болса ғана. Бірақ оның да шегі бар.

«Егер «әскери билетті сатып алып береміз» немесе «керекті адамдармен келісеміз» десе — бұл таза алаяқтық немесе сыбайлас жемқорлыққа қатысу», — дейді ол. 

Мұндайда шақырылушылар үшін негізгі қауіп — ақшадан айырылу. Кейбір компаниялар нәтиже уәде етеді, бірақ келісімшартта тек «кеңес беру қызметтері» ғана көрсетіледі. Нәтижесінде адам ақша төлейді, бірақ ештеңе шешілмейді.

Жалпы, Бахиревтің пікірінше, мәселе заңда емес, оны қолдануда.

«Заң нақты жазылған, бірақ тәжірибеде жиі бұзылады. Шақырылушы — жай нысана емес, құқық субъект», — дейді ол. 

Оның айтуынша, жағдайды цифрландыру өзгерте алады: электронды шақыру қағаздары, ашық медициналық тексеріс және шешімге онлайн түрде шағымдану мүмкіндігі. Сондай-ақ, қазіргі таңда елде eGov порталы жұмыс істейді, онда өз мәртебеңізді тексеріп, кейінге қалдыру қызметтерін онлайн алуға болады.

Айта кетейік, Қазақстанда әскерге шақыру жасындағы жастарды күштеп алып кету жағдайлары бұрыннан айтылып келеді. 2025 жылдың жазында әлеуметтік желілерде көктемгі шақыру кезінде жаппай ұсталғандар туралы шағымдар тараған. Видеоларда жігіттерді күшпен әскери комиссариатқа алып кетіп жатқан сәттер көрсетілген.

Ал жігіттердің өздері әскерге бару туралы қандай ойда? Бұны тілшіміздің сауалнамасынан көрейік:

Сол кезде Қорғаныс министрлігі ресми мәлімдеме жасаған болатын.

Қорғаныс министрлігі Қазақстан азаматтарын әскери қызметке шақыру жүйесіне енгізілетін өзгерістер туралы айтты. Әскерге барудан жалтарып жүрген азаматтарға қатысты уақытша шектеу шаралары енгізілуі мүмкін. 

Министрліктің мәліметінше, қазіргі уақытта Қазақстанда шақыру қағаздарының бірыңғай тізімін енгізу мәселесі қарастырылуда. Бұл жаңашылдық азаматтарды хабардар ету жүйесінің тиімділігін арттырып, шақыру науқанының ашықтығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Мақаланың орыс тіліндегі нұсқасын Сәуле Абдыкамит дайындады.

Оқи отырыңыз:

• Көшеден әскерге сүйрелгендер заң тұрғысында сотқа шағымдана алады
• Сарбаздар мен әскери қызметшілерге телефон қолдануға рұқсат берілді
• Колледж қабырғасынан әскерге кетіп қала жаздаған түлектер жанжалы
• Маңғыстау облысында 18 жастағы жас сарбаз жындыханаға түсті