Конституциялық сот еліміздегі  сот жүйесін жетілдіруді ұсынды

Жоғарғы Сот пен Жоғарғы Сот Кеңесіне судьялардың құқықтарын қамтамасыз ету үшін сот жүйесі саласындағы заңнаманы жетілдіру мәселесін қарау ұсынылсын.

Конституциялық сот Конституциядағы бірнеше бапқа назар аударған қазақстандық азаматтың кезекті өтінішін қарады. Автордың пікірінше, Комиссияның немесе Сот алқасының шешімдеріне тек Жоғарғы Сот Кеңесіне шағымданудың шектеуші нормалары азаматтардың Конституцияда көзделген адамдарды сот арқылы қорғауға негізгі құқығын жүзеге асыру мүмкіндігін жоққа шығарады.

Әңгіме Есіл аудандық №2 сотының бұрынғы судьясы Қанат Дүйсембиев туралы болып отыр, ол «СҚ-Фармация» ЖШС басшысы ақталғаннан кейін «кәсіби қызметке жарамсыздығына байланысты қызметінен босатылған». Сонда ер адам бұл сөзбен келіспей, барлық қазақстандық судьялардың ақтау үкімдерін шығарудан қорқатынын айтты.

«Конституциялық Сотқа азамат Қ.Қ.Дүйсембиевтен Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 2-тармағының Конституциялық заңның 44-1-бабының 3-тармағының және 44-бабының 4-тармағының ережелерін сақтау мәселесін қарау туралы өтініші түсті». Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьяларының мәртебесі туралы» (бұдан әрі – Конституциялық заң), сондай-ақ «Жоғарғы Сот Кеңесі туралы» Заңның (бұдан әрі – Заң) 24-бабының 1-тармағында, оған сәйкес Жоғарғы Сот жанындағы Сот төрелігінің сапасы жөніндегі комиссияның (бұдан әрі – Комиссия) немесе Жоғарғы Сот Кеңесі жанындағы Сот алқасының (бұдан әрі – Сот алқасы) шешіміне судья сотқа шағым жасай алады» деп көрсетілген өтініште.

Конституциялық Сот шағымда көрсетілген тармақтарды Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 2-тармағына сәйкес деп тапты. Бірақ судьялардың құқықтарын жақсырақ қамтамасыз ету мақсатында Жоғарғы Сот пен Жоғарғы Сот Кеңесіне «сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы заңнаманы Конституциялық заңның құқықтық ұстанымдарына сәйкес одан әрі жетілдіру мәселесін қарау» ұсынылды.

Конституциялық сот өз ұстанымын былайша түсіндірді:

«Сот қызметінің ерекшелігі тәуелсіздікті, судьялардың біліктілігі мен моральдық-этикалық қасиеттерінің жоғары деңгейін қамтамасыз ету қажеттілігін алдын ала анықтайды, осыған байланысты мемлекет азаматтардың судьялық лауазымдарды атқару қағидаларын айқындауға, оларға арнайы талаптар қоюға және сотқа қызмет көрсетуге құқығы бар. Ол тыйым салулар мен шектеулерді, сондай-ақ өкілеттіктерді тоқтату тәртібін белгілейді. Конституцияның 79-бабының 1-тармағында судьяның өкілеттігі тек заңда белгіленген негіздер бойынша ғана тоқтатылуы немесе тоқтатыла тұруы мүмкін екендігі көрсетілген. Конституциялық заң мұндай негіздер ретінде, атап айтқанда, комиссияның судьяның кәсіби жарамсыздығына байланысты өз лауазымына сәйкес келмеуі туралы шешімін, сондай-ақ судьяны лауазымынан босату қажеттігі туралы сот жюриінің шешімін мойындайды. тәртіптік теріс қылық жасау немесе Конституциялық заңның 28-бабында (34-баптың 1-тармағының 11) және 11-1) тармақшаларында көрсетілген талаптарды орындамау».

Сот әртүрлі деңгейдегі судьяларды босату алқалы түрде және бірнеше кезеңмен қабылданатынын түсіндіреді. Сонымен қатар, жұмыстан шығуы ықтимал қызметкер әрқашан шешімге шағымдануға құқылы.

«Конституциялық Сот судьяны қызметтен босатудың ерекше тәртібіне байланысты, Конституциялық заңда және Заңда белгіленген Комиссияның немесе Сот алқасының шешімдеріне Жоғарғы Сот Кеңесіне шағымдану тәртібі олардың сотқа жүгіну құқығын бұзбайды деп санайды. Конституцияның 13-бабының 2-тармағында бекітілген қорғау бар. Бұл ретте, Комиссияның немесе Сот алқасының судьялардың құқықтарын шектеуге әкеп соғатын шешiмдерi салдарын ескере отырып, материалдарды қарау рәсiмдерi қорғаушының қатысу мүмкiндiгiн көздеуге тиiс» делінген сот хабарламасында.

Сондай-ақ сот төрелігін жүзеге асырудың тиісті сапасын, мансаптық өсуі мен тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін судьялардың кәсіби қызметін бағалаудың негізгі критерийлерін заңнамалық тұрғыдан реттеудің маңыздылығы атап өтілді. Бұл шаралардың барлығын, Конституциялық Сот судьялары, Жоғарғы Сот пен Жоғарғы Сот Кеңесі сот билігінің кеңінен қатысуымен бірлесіп әзірлеуі керек деп есептейді.