Семей полигонының жабылғанына 35 жыл: Қасіреттен қарусыздануға дейін

Бүгін, 29 тамызда, Семей ядролық сынақ полигонының жабылғанына 35 жыл толды. 1991 жылы дәл осы күні полигонды жабу туралы шешім қабылданды, деп хабарлайды Orda.kz.     

Бұл Қазақстан тарихындағы ғана емес, әлемдік ядролық қарусыздану қозғалысындағы маңызды бетбұрыс болды.

Семей полигонында 40 жыл бойы жүргізілген ядролық сынақтар қазақ даласына орасан зор экологиялық және гуманитарлық зардап әкелді. Қазақстанның мемлекеттік органдарының бағалауынша, радиациялық әсерге 1,3 миллионнан астам адам ұшыраған.

40 жылға созылған ядролық сынақ

Семей ядролық полигонының тарихы 1949 жылғы 29 тамызда басталды. Сол күні Кеңес Одағы Қазақстан даласында өзінің алғашқы атом бомбасын сынақтан өткізді.

Кейінгі ондаған жыл бойы полигон КСРО-ның ядролық қару бағдарламасының негізгі нысандарының біріне айналды. Ресми деректерге сәйкес, 40 жылға жуық уақыт ішінде мұнда 456 ядролық сынақ жасалды. Оның ішінде әуеде, жер үстінде және жер астында өткізілген жарылыстар болды.

Әсіресе алғашқы жылдардағы атмосфералық сынақтардың салдары ауыр болды. Радиоактивті заттар қоршаған ортаға тарап, полигонға жақын орналасқан елді мекендердегі халықтың денсаулығына ұзақ мерзімді әсер етті.

Қазақстанның ресми деректерінде 1949–1963 жылдары Семей полигонында сыналған ядролық зарядтардың жалпы қуаты Хиросимаға тасталған атом бомбасының қуатынан 2,5 мың есе жоғары болғаны айтылады.

Полигон аумағында соңғы ядролық жарылыс 1989 жылғы 19 қазанда жасалды.

«Невада–Семей» қозғалысы халық үнін жеткізді

Ядролық сынақтарға қарсы қоғамдық қарсылық 1980-жылдардың соңында күшейді. 1989 жылы ақын әрі қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтің бастамасымен «Невада–Семей» антиядролық қозғалысы құрылды.

Қозғалыс Семей полигонын жабуды және ядролық сынақтарды тоқтатуды талап етті. Оның жұмысына Қазақстанның әр өңірінен мыңдаған адам қатысты.

Халықтың қарсылығы мен қоғамдық қысым полигонның жабылуына алып келген маңызды факторлардың біріне айналды.

1991 жылғы тарихи шешім

1991 жылғы 29 тамызда Қазақ КСР президенті Нұрсұлтан Назарбаев Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы жарлыққа қол қойды.

Бұл шешім Кеңес Одағы әлі өмір сүріп тұрған кезеңде қабылданды және әлемдік тарихтағы аса маңызды қадамдардың бірі болды. Қазақстан осылайша ядролық сынақ полигонын өз еркімен жапқан алғашқы мемлекеттердің біріне айналды.

Полигонның жабылуы кейін Қазақстанның ядролық қарусыздану саясатының негізін қалады.

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Кеңес Одағынан мұраға қалған ядролық арсеналдан да өз еркімен бас тартты. Ел ядролық қаруды таратпау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді қабылдап, ядролық қарусыз мемлекет ретінде қалыптасты.

Қасіреттің салдары әлі де сезіледі

Полигон жабылғанымен, оның зардабы бір күнде жойыла қойған жоқ. Радиациялық ластану, халық денсаулығына келген зиян және полигон аумағының қауіпсіздігі мәселелері ондаған жыл бойы күн тәртібінде тұрды.

Мемлекеттік органдардың мәліметіне сәйкес, ядролық сынақтардың салдарынан 1,3 миллионнан астам адам радиациялық әсерге ұшыраған.

Сынақтардың зардабы халықтың денсаулығына ғана емес, қоршаған ортаға да әсер етті. Полигон аумағында радиоэкологиялық зерттеулер жүргізіліп, қауіпті учаскелер анықталып, бұрынғы әскери инфрақұрылымды жою және аумақты қауіпсіздендіру жұмыстары атқарылды.

Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығы ондаған жыл бойы бұрынғы полигон аумағының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты ғылыми және техникалық жұмыстар жүргізіп келеді.

29 тамыз – әлемдік антиядролық күн

Семей полигонының жабылуы Қазақстанның шекарасында ғана қалған тарихи оқиға емес. 2009 жылы Қазақстанның бастамасымен БҰҰ Бас Ассамблеясы 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні деп жариялады. Бұл күн алғаш рет 2010 жылы аталып өтті.

БҰҰ бұл күннің негізгі мақсаты ретінде ядролық сынақтардың салдары туралы қоғамның хабардарлығын арттыру және ядролық сынақтарды тоқтатудың маңызын түсіндіруді атап көрсетеді.

Осылайша Семей даласында басталған қасіретті тарих әлемдік деңгейдегі бейбітшілік пен ядролық қарусыздану мәселесіне айналды.

Қазақстанның ядролық саясаттағы жаңа кезеңі

Семей полигонының жабылғанына 35 жыл толған тұста Қазақстан ядролық мұраның салдарын жоюмен қатар, атом саласындағы ғылыми әлеуетін де дамытуға басымдық беріп отыр.

2026 жылы өткен ғылыми жиындарда мамандар Қазақстанның полигон салдарын еңсеруден бастап, өзіндік ғылыми құзыреттерін қалыптастыруға және ядролық қауіпсіздік саласындағы халықаралық ынтымақтастыққа дейінгі жолын атап өтті.

Бұл жерде маңызды тарихи сабақ бар: ядролық технологияны бейбіт мақсатта пайдалану мен ядролық қарудан бас тарту – бір-біріне қайшы ұғымдар емес. Қазақстан өзінің ядролық қарудан бас тарту тәжірибесін сақтай отырып, атом энергетикасы мен ядролық ғылымды бейбіт бағытта дамыту мәселесін қарастырып келеді.

Семей полигонының тарихы – ондаған жылға созылған ядролық жарыстың адам өмірі мен табиғатқа қандай бағаға түсетінін көрсететін ауыр мысал.

456 ядролық сынақ, миллионнан астам адамның радиациялық әсерге ұшырауы және бірнеше ұрпаққа жеткен зардаптар – бұл тарихты ұмытпау қажеттігін көрсетеді.

Ал 1991 жылғы 29 тамыздағы шешім Қазақстанның әлемге айтқан маңызды үндеуіне айналды: ядролық қауіпсіздік қарудың көптігімен емес, оны жоюға деген саяси ерік-жігермен қамтамасыз етіледі.

Бүгін Семей полигоны жабылғанына 35 жыл толса да, оның тарихы әлі де өзекті. Себебі ядролық сынақтардың салдары өткеннің еншісінде қалғанымен, ядролық қару қаупі адамзат алдында тұрған мәселелердің бірі болып қала береді.

Тоқаев: Ядролық қаруға қарсы ұстанымымыз өзгермейді

Бүгін президент Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа  ядролық сынақтарға жол бермеуге және ядролық қаруды қолдану қаупін жоюға шақырды. Мемлекет басшысы Халықаралық ядролық сынақтарға қарсы іс-қимыл күніне орай жасаған үндеуінде Қазақстанның әлемдік ядролық қаруға қарсы қозғалыстың жетекші елдерінің бірі ретіндегі ұстанымы өзгермейтінін атап өтті.

Қасым-Жомарт Тоқаев бұдан 35 жыл бұрын ондаған жыл бойы адамдардың денсаулығы мен қоршаған ортаға орасан зор зиян келтірген Семей ядролық полигонының жабылғанын еске салды.

Мемлекет басшысы Қазақстан әлемдегі көлемі жағынан төртінші орында тұрған ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартып, бейбітшілік, қауіпсіздік және тұрақты даму жолын таңдағанын атап өтті.

Оқи отырыңыз:

• Тоқаев Ядролық сынақтарға қарсы күрес күні қазақстандықтарға үндеу жасады
• «Бұндайларға рақым жоқ»: Садыр Жапаров «халық жауларын» жазалауға шақырды
• Бақытжан Базарбек өзі қағып кеткен адамға қатысты жаңа мәлімет берді