«Афросиаб» Орталық Азиядағы теміржол революциясы ма, әлде қымбат имидж бе?

Таңғы сағат 06:30. Ташкенттің Орталық теміржол вокзалы. Төңіректі әлі толық айықтыра қоймаған бозторғай таңда вокзал маңы құмырсқаның илеуіндей құжынап жатыр. Мұндағы атмосфера өзгеше: еуропалық рюкзак асынған туристер, қолына былғары портфель ұстаған жергілікті шенеуніктер мен кәсіпкерлер және Ташкент пен Самарқанд арасында қатынайтын қарапайым жолаушылар. Сәлден соң перронға сырбаз, ақ-көк түсті, заманауи ұшақтың тұмсығына ұқсайтын алып тұлға жақындайды. Бұл — Өзбекстанның мақтанышына айналған, аймақтағы тұңғыш әрі жалғыз жүрдек пойыз — «Афросиаб».  ORDA.KZ тілшісі Ташкент пен Самарқанд арасында сапарлап, пойызға шолу жасауды ұйғарды.

Пойыз ішіне енгенде сыртқы Азияның қарбаласы сап тыйылып, еуропалық жайлылық пен мінсіз тазалық қарсы алады. Көп ұзамай пойыз орнынан жұмсақ қозғалып, небәрі бірнеше минут ішінде дисплейдегі жылдамдық көрсеткіші сағатына 250 шақырымға жетеді. Сыртта Өзбекстанның мақта алқаптары мен қыраттары зымырап қалып жатыр.

Бірақ бұл сыртқы жылтырақ көріністің артында не тұр? «Афросиаб» шынымен Орталық Азияның көлік жүйесін өзгерткен экономикалық катализатор ма, әлде мемлекеттің миллиардтаған қаржысын жұтып жатқан сәнді витрина ма? 

Каримовтың амбициясы мен испан «Тұлпары»

«Афросиаб» жобасының негізі 2000-жылдардың соңында, Өзбекстанның тұңғыш президенті Ислам Каримовтың тұсында қаланды. Ол кезде елдің көлік инфрақұрылымы ескі кеңестік рельстер мен тозығы жеткен вагондардан көз ашпайтын. Каримовқа елдің туристік әлеуетін ашатын және Ташкентті көне Самарқанд, Бұхара қалаларымен тез байланыстыратын «визиткасы» деп қаралатындай жоба керек болды.

2009 жылы Өзбекстан билігі испаниялық әйгілі Patentes Talgo S.L. компаниясымен келісімшартқа отырды. Алғашқы екі пойыз құрамын сатып алуға Өзбекстан теміржолы («Ўзбекистон темир йўлларі») өз қаражаты мен мемлекеттік қайта құру және даму қорынан 38 миллион еуродан астам инвестиция бөлді.

Жоба тек пойыз сатып алумен шектелмеді. Ташкент пен Самарқанд арасындағы 344 шақырымдық жол толық модернизацияланып, жаңа рельстер төселді, заманауи сигналдық жүйелер орнатылды. 2011 жылдың қазан айында «Афросиаб» өзінің тұңғыш ресми сапарына шықты. Кейіннен, 2015-2021 жылдар аралығында пойыз құрамдарының саны 6-ға жетіп, бағыттар географиясы Бұхара мен Қаршы қалаларына дейін кеңейді.

Пойызға ежелгі Самарқанд қаласының тарихи атауы — «Афросиаб» есімінің берілуі де бұл жобаның бастан-аяқ ұлттық бренд қалыптастыру мақсатында жасалғанын айғақтайды.

«Афросиаб» — Испаниядағы Talgo 250 моделінің негізінде жасалған электропойыз. Оның басты ерекшелігі — Орталық Азияның қатал климатына, яғни жазда +45°C-тан асатын аптап пен қыстағы аязға, шөл даланың шаңы мен құмды дауылдарына арнайы бейімделуі.

Пойыз құрамы әдетте 2 басқарушы локомотив пен 9 (немесе 11) вагоннан тұрады. Мұнда орындар үш санатқа бөлінген: Эконом, Бизнес және VIP. Сондай-ақ жолаушыларға жеңіл тіскебасарлар, кофе мен сусындар ұсынатын вагон-бистро жұмыс істейді.

Алтын үшбұрыш феномені

Экономикалық тұрғыдан алғанда, «Афросиаб» Өзбекстан үшін нағыз «алтын жұмыртқа туатын тауыққа» айналды. Ол елдің туристік индустриясын жаңа деңгейге көтерді. Бұрын шетелдік туристер Ташкентке ұшып келіп, Самарқанд пен Бұхараның көне ескерткіштерін көру үшін ескі көліктермен немесе автобустармен аптапта күні бойы жол азабын тартуға мәжбүр болатын.

«Афросиабтың» арқасында туристер Ташкенттен таңертең шығып, 2 сағатта Самарқандқа жетіп, Регистан алаңын аралап, кешке астанаға қайта оралу мүмкіндігіне ие болды. Бұл ішкі және сыртқы туристер ағынын еселеп арттырды.

Екі қала арасындағы іскерлік байланыстар жеделдеді. Кәсіпкерлер таңғы жиналысты Ташкентте өткізіп, түскі асқа Самарқандтағы серіктестерімен кездесуге бара алатын жағдайға жетті.

Пойыз жеткен аймақтарда қонақүйлер, мейрамханалар мен гид қызметінің нарығы күрт өсті. Сұраныстың жоғарылығы сондай, Өзбекстан теміржолының таза табысы 2025 жылдың қорытындысы бойынша 1,2 триллион сумға (шамамен 100 миллион доллар) жақындаған.

Жоба өзін ақтады ма?

Ұзақ уақыт бойы «Афросиаб» мемлекет тарабынан субсидияланатын әлеуметтік-имидждік жоба ретінде қалып келді. Алайда, уақыт өте келе инфрақұрылымды ұстап тұру, Испаниядан қымбат қосалқы бөлшектер сатып алу және электр энергиясының қымбаттауы билікті реформа жасауға мәжбүрледі.

Ал 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап Өзбекстан жоғары жылдамдықты пойыздардың билет бағасын мемлекеттік реттеуден бас тартып, еркін нарықтық баға белгілеу жүйесіне көшті. Осының салдарынан билет бағасы соңғы екі жылда бірнеше рет (2025 жылы 20-25%-ға, ал 2026 жылдың 1 ақпанынан бастап тағы 15%-ға) қымбаттады.

Ташкент — Самарқанд бағыты бойынша қазіргі билет бағалары (2026 жылғы дерек):

Эконом класс: 311 000 сум (шамамен $26 / 11 500 теңге)
Бизнес класс: 455 000 сум (шамамен $38 / 17 000 теңге)
VIP класс: 709 000 сум (шамамен $59 / 26 500 теңге)
Ескерту: Ташкенттен Бұхараға дейінгі VIP билет бағасы қазірдің өзінде 1,13 миллион сумға ($94) жеткен.

Қарапайым халыққа қолжетімді ме?

Өзбекстандағы орташа айлық жалақы шамамен 4-5 миллион сум (шамамен 330-400 доллар) көлемінде екенін ескерсек, отбасымен Ташкенттен Самарқандқа «Афросиабпен» барып-қайту қарапайым жұмысшының қалтасына айтарлықтай салмақ салады. Сондықтан, жергілікті халық бұл пойызды «байлар мен шетелдіктерге арналған» деп жиі сынайды. 

Олар үшін ескі үлгідегі «Шарқ» немесе қарапайым жолаушылар пойыздары әлі де негізгі таңдау болып қала бермек.

«Сұр нарық» және халықтың сыны

Reddit, Tripadvisor мен жергілікті Telegram топтарында билет тапшылығы ең көп талқыланатын тақырып. Журналистер зерттеулерінде Өзбекстан теміржолдарындағы «жабық кассалар» мен «сұр схемаларды» талай рет өткір сынаған.

Tripadvisor желісіндегі туристің пікірі: «Ресми сайтта бірде-бір билет жоқ. Бірақ вокзал маңына барсаң, делдалдар екі есе қымбат бағаға тауып береді. Бұл не деген масқара? Технологиясы заманауи болғанымен, жүйесі баяғы жемқорлық заманында қалып қойған».

Өзбекстан билігі цифрландыруды енгізіп, алыпсатарлықпен күресіп жатқанын мәлімдегенімен, әсіресе Наурыз, Тәуелсіздік күні сияқты мейрамдарда билет табу мүмкін емес өлі нүктеге айналады.

Жайлылық пен сервис: ішкі ақаулар

Жалпы алғанда, «Афросиаб» ішіндегі сервис жоғары деңгейде: кондиционер мінсіз жұмыс істейді, орындықтар жұмсақ, терезелері кең, жолсеріктер сыпайы. Пойыздың уақытты дәл сақтауы (punctuality) да жоғары бағаланады. Алайда, әлеуметтік желілердегі (TikTok, YouTube) шынайы шолуларға қарасақ, бірнеше негізгі проблема көрініс табады:

Пойыз ішінде тегін интернет бары жарнамаланады, бірақ іс жүзінде ол жұмыс істемейді немесе жылдамдығы өте төмен. Жолаушылар шөл даламен жүргенде ұялы байланыстың өзі үзіліп кететінін айтады.

Эконом және бизнес класта тегін берілетін кекс пен шайдың сапасы көп сынға ұшырайды. Жолаушылар бұл «химиялық тәттілердің» орнына ұлттық нан мен сапалы өнімдер беруді талап етеді.

Кейінгі жылдары аптапта электр желілерінің қызып кетуі немесе қыстағы аномальді суықтар салдарынан «Афросиабтың» жолда тұрып қалу оқиғалары жиіледі. Мысалы, қыс айларында ауа райына байланысты рейстердің тоқтатылып, жолаушыларды автобустармен тасуға тура келген кездері болды.

Осы ретте Өзбекстанның Көлік министрлігі мен Бәсекелестікті қорғау комитеті 2026 жылдың сәуірінде жаңа ереже енгізді. Енді пойыз тасымалдаушының кінәсінен кешігетін болса, жолаушыларға билет құнының 15%-дан 100%-ға дейін өтемақы (компенсация) төленуі керек (121 минуттан асса — толық 100% қайтарылады). Бұл — биліктің халық наразылығымен санаса бастағанының белгісі.

Неге «Афросиаб» «Тұлпар-Тальгодан» озып кетті?

Қазақстан да кезінде испаниялық Talgo технологиясын сатып алып, тіпті зауыт салғаны белгілі. Бірақ неліктен аймақтағы нағыз жылдамдық пен табыстың символы ретінде Қазақстанның пойыздары емес, Өзбекстанның «Афросиабы» аталады?

Қазақстанның географиясы тым үлкен, қалалар арасы мыңдаған шақырым. Сондықтан «Тұлпар-Тальго» жоғары жылдамдықты пойыз емес, жай ғана «жылдамдатылған жатын пойыз» рөлін атқарады. Оның үстіне, Қазақстан рельс инфрақұрылымын 250 км/сағ жылдамдыққа бейімдеп қайта құрған жоқ. 

Ал Өзбекстан шағын территориясында Ташкент, Самарқанд пен Бұхараны байланыстыратын нағыз жоғары жылдамдықты магистраль (High-Speed Rail) құра алды.

Ташкенттің саяси PR-құралы

Өзбекстан билігі, әсіресе президент Шавкат Мирзиёев әкімшілігі «Афросиабты» елдің жаңа бейнесін — «Жаңа Өзбекстанды» (Янги Ўзбекистон) халықаралық аренада танытудың басты PR-құралы ретінде сәтті қолданып келеді.

Елге келген кез келген шетелдік президент, премьер-министр немесе халықаралық ұйым жетекшілері міндетті түрде Ташкенттен Самарқандқа «Афросиабпен» апарылады. Самарқандта өткен ШЫҰ (Шанхай ынтымақтастық ұйымы) немесе Түркі мемлекеттері ұйымының саммиттері кезінде бұл пойыз Өзбекстанның технологиялық дамуы мен модернизациясының символы ретінде әлемдік БАҚ-тың басты кадрларына ілікті. Бұл — мемлекеттің «біз артта қалған посткеңестік ел емеспіз, біз дамыған еуропалық инфрақұрылымы бар заманауи мемлекетпіз» деген саяси месседжі.

Оңтүстіккореялық серпіліс және Қазақстанмен байланыс

«Афросиабтың» жетістігі мен билет тапшылығы Өзбекстанды пойыз паркін шұғыл кеңейтуге мәжбүр етті. Алайда бұл жолы таңдау Испанияға емес, Оңтүстік Кореяға түсті.

2024 жылы Өзбекстан Оңтүстік Кореяның Hyundai Rotem компаниясымен 6 жаңа жоғары жылдамдықты пойыз сатып алуға келісімшарт жасасты. Алғашқы кореялық пойыз құрамы мерзімінен бұрын дайындалып, 2026 жылдың басында Өзбекстанға жеткізілді. Оған атақты қолбасшы Жалалиддин Мангубердидің есімі берілді.

Бұл пойыз жылдамдығын 250-260 км/сағ-қа жеткізе алады және ол Ташкент — Үргеніш — Хиуа бағытында қатынайды. Нәтижесінде, бұрын 14 сағат жүретін жол уақыты 7,5 сағатқа дейін қысқарады. Болашақта Өзбекстан бұл жоғары жылдамдықты желіні Түркістан (Қазақстан) қаласына дейін созуды және «Қытай — Қырғызстан — Өзбекстан» теміржол жобасы аясында трансшекаралық экспреске айналдыруды жоспарлап отыр.

Революция ма, әлде имидж бе?

Сонымен, «Афросиаб» дегеніміз не? Бұл сұраққа біржақты жауап беру мүмкін емес. Бұл — әрі революция, әрі имидждік жоба.

Ол Өзбекстанды Орталық Азияның туристік хабына айналдырған мінсіз витрина. Ол елдің амбициясын көрсетеді және саяси PR ретінде өте сәтті жұмыс істеп тұр. Ол аймақтағы теміржол қатынасының стандартын өзгертті. Көрші елдерге (соның ішінде Қазақстанға) жоғары жылдамдықты магистральдардың тиімділігін дәлелдеп берді.

Алайда, жобаның толыққанды халықтық революцияға айналуына оның ішкі жүйесіндегі кемшіліктер — билеттердің созылмалы тапшылығы, алыпсатарлық, бағаның қымбаттығы және цифрлық инфрақұрылымның әлсіздігі кедергі болып отыр. Саяхатшылар үшін «Афросиаб» — ұшақтан кем түспейтін керемет тұлпар, ал жергілікті халық үшін — сыртынан қызыға қарайтын, бірақ билеті бұйыра бермейтін «қол жетпес арман».

Қалай болғанда да, «Афросиаб» Орталық Азияның көлік тарихын «бұған дейін» және «бұдан кейін» деп екіге бөлген жоба екені даусыз.

Оқи отырыңыз:

• Құлауға шақ қалған мұнара: Самарқандтағы Ұлықбек медресесін қазақтар бұзған ба?
• Тұрақты тұруға көшіп келгендер арасында Қытай көш бастап тұр
• НАТО-ның экс-бас хатшысы АҚШ-сыз жаңа демократиялық одақ құруға шақырды