Әлеуметтік желідегі қандай пікірлер үшін нақты жаза тағайындалуы мүмкін?

Қазақстандықтар интернеттегі жарияланымдардың қылмыстық және әкімшілік істерге себеп болатынына күн өткен сайын көздері жетіп жүр. Қазақстанда әлеуметтік желілерге «жай ғана ойын-сауық» ретінде қарау әлдеқашан тоқтаған. Orda.kz  әлеуметтік желідегі қандай пікірлер үшін нақты жаза тағайындалуы мүмкін екенін саралап көрді.

Қазақстанда әлеуметтік желілердегі жарияланымдар үшін жауапкершілік мәселесі соңғы жылдары ерекше өзекті тақырыпқа айналды. Бұрын интернеттегі пікірлер мен жазбалар еркін ой білдіру алаңы ретінде қабылданса, бүгінде олар заң тұрғысынан нақты бағаланып, құқықтық салдары бар әрекет ретінде қарастырылады. Көптеген қазақстандықтар әлеуметтік желідегі бір ғана жазбаның немесе пікірдің әкімшілік немесе қылмыстық іске себеп болатынын өз тәжірибесінде көріп отыр.

Ең алдымен, жала жабу мәселесіне тоқталу керек. Егер адам басқа біреудің абыройы мен беделіне нұқсан келтіретін жалған ақпарат таратса, бұл заң алдында жауапкершілікке әкеледі. Мұндай жағдайларда тек пост жазу ғана емес, біреудің жазбасына қалдырылған пікір, сторис немесе репост та дәл сондай жарияланым ретінде қарастырылады. Сот тәжірибесінде әлеуметтік желіде біреуді негізсіз айыптағаны үшін айыппұл төлеген немесе әкімшілік жазаға тартылған азаматтар аз емес.

Келесі маңызды мәселе – жалған ақпарат тарату. Егер жарияланған ақпарат шындыққа сәйкес келмесе және қоғамда үрей немесе түсінбеушілік туғызса, бұл қылмыстық жауапкершілікке дейін апаруы мүмкін. Мысалы, пандемия кезінде немесе төтенше жағдайлар барысында жалған мәлімет таратқан адамдарға қатысты нақты істер қозғалған. Кей жағдайларда мұндай әрекеттер үшін айыппұл ғана емес, бостандықты шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасы да қарастырылған.

Осыдан он жыл бұрын Facebook-тағы пікір немесе Instagram-дағы эмоциялық жазба асүйдегі әңгіме сияқты қабылданатын. Бүгінде бұл – толыққанды қоғамдық кеңістік. Бұрын дөрекі сөз үшін адам ең көп дегенде блокқа түсіп немесе хейтке ұшыраса, қазір бірнеше жол жазба үшін қылмыстық істің кейіпкеріне айналып шыға келуі мүмкін.

Заң бойынша 174-бап арқылы жаза жеті жылға дейін бас бостандығынан айыруға жетуі мүмкін. Егер іс топпен жасалса немесе ауыр салдарға әкелсе, жаза мерзімі одан да ұзарады.

Алайда жауапкершілік тек осы баппен шектелмейді. Қазақстан заңнамасы интернеттегі басқа да жарияланымдар үшін жауапкершілік қарастырады.

Сондай-ақ жала жабу, адамның беделіне нұқсан келтіретін жалған ақпарат тарату да заңмен жазаланады. Кейбір жағдайларда іс әкімшілік қамауға алу немесе ірі айыппұлмен аяқталуы мүмкін. Мұнда тек пост емес, пікір, сторис, репост немесе видео астындағы жазба да жарияланым болып саналады.

Тағы бір тәуекел аймағы – заңсыз митингілер мен акцияларға шақыру. Егер жарияланым келісілмеген шараға шығуға немесе тәртіпсіздікке қатысуға ашық үндесе, бұл да әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

Жауапкершілік тек өз мәтініңіз үшін ғана емес. Қазақстанда жеке деректерді, дәрігерлік, банктік және заңмен қорғалатын өзге де ақпаратты таратуға тыйым салынған. Сондай-ақ тергеу жүріп жатқан адамдарды сот шешімінсіз қылмыскер деп жариялауға болмайды.

Соңғы уақытта Threads платформасы осындай жағдайлармен ерекше назар аудартып жүр. Қысқа уақыт ішінде ол қазақстандықтар арасында өте танымал болып, әзіл ретінде «қазақстандық әлеуметтік желі» аталып кетті. Алайда қысқа әрі жылдам пікір форматы оны қақтығыстар, арандатулар және саяси даулар алаңына айналдырды.

Дәл осы Threads-та қазір Қылмыстық кодекс шегінде тұрған контент жиі пайда болады. Ашық ұлтшылдық пікірлер, тілдік немесе діни белгілер бойынша қорлау, агрессия – жазбалар мен пікірлер күнделікті даулардан шығып, заң бұзушылыққа ұласыр жүр.

Қазақстан интернет кеңістігі «виртуалды» ұғымынан толықтай алыстап, нақты құқықтық алаңға айналды. Бүгінде әлеуметтік желідегі пікір мінберден айтылған сөзбен тең. Әлеуметтік желілер қоғамдық көңіл-күйге көбірек әсер еткен сайын, мемлекет бақылауды да күшейтіп келеді.

Бұл жерде мүдделер қақтығысы анық байқалады: бір жағынан – ксенофобия мен радикализмді шектеу талпынысы, екінші жағынан – сөз бостандығы шекарасы туралы пікірталас.

Алайда енді агрессивті жазбаны эмоцияға, сарказмға жатқызып немесе «жай пікір білдірдім» деп ақтау мүмкін емес. Бүгінде желідегі кез келген сөз – нақты салдары бар жария мәлімдеме болып отыр.

Әлеуметтік желідегі ең ауыр құқықбұзушылықтардың бірі – ұлтаралық, діни немесе әлеуметтік араздық қоздыру. Мұндай мазмұндағы пікірлер, тіпті әзіл немесе эмоциямен жазылған болса да, заң алдында өте қатаң бағаланады. Қазақстанда осы бап бойынша нақты сотталған адамдар бар, олардың кейбірі тек пікір жазғаны үшін жауапқа тартылған. Бұл бап бойынша жаза бірнеше жылға бас бостандығынан айыруға дейін барады.

Сонымен қатар, жеке өмірге қол сұғу да жиі кездесетін құқықбұзушылықтардың бірі. Біреудің рұқсатынсыз оның жеке фотосын, видеосын немесе жеке деректерін жариялау заңмен тыйым салынған. Әсіресе, соңғы жылдары «доксинг» деп аталатын – адамның жеке мәліметтерін әдейі тарату жағдайлары көбейген. Мұндай әрекеттер үшін де айыппұлдан бастап қылмыстық жауапкершілікке дейінгі жаза қарастырылған.

Тағы бір қауіпті бағыт – экстремизм мен терроризмді насихаттау. Қазақстан заңнамасында тыйым салынған ұйымдардың материалдарын тарату, тіпті оларды жай ғана бөлісу (репост жасау) да ауыр қылмыс ретінде қарастырылады. Мұндай істер бойынша бірнеше жылға бас бостандығынан айырылған адамдар бар. Бұл жерде ниеттен гөрі әрекеттің өзі маңызды рөл атқарады.

Маңызды бір жайт – заң алдында жарияланымның формасы емес, мазмұны есепке алынады. Яғни пост, комментарий, сторис, лайк немесе репосттың бәрі құқықтық тұрғыдан бірдей қаралуы мүмкін. «Мен тек бөлістім» немесе «жай пікір жаздым» деген уәждер жауапкершіліктен босатпайды.

Бүгінде әлеуметтік желілер Қазақстандағы толыққанды құқықтық кеңістікке айналды. Әрбір қолданушы жариялаған ақпараты үшін жауап береді. Сондықтан интернетте пікір білдірмес бұрын ақпараттың рас-өтірігін тексеріп, эмоцияға берілмей, заң талаптарын ескерген жөн. Бұл тек жеке қауіпсіздік емес, қоғамдағы тұрақтылық пен өзара құрметті сақтаудың да маңызды шарты.

Оқи отырыңыз:

• Кісі өлтіріп, зорлық жасағандарға көбіне қандай жаза беріледі?
• Еліміздің айбыны — азаматтар туралы қызықты деректер
• Түркістан саммиті: Түркі әлемінің цифрлық болашағына бағытталған стратегиялық қадам