Тоқаев БҰҰ-ды жаңғыртып, Қазақстанның жаһандық рөлін күшейтуді ұсынды

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев америкалық The Hill саяси басылымына арнап жазған мақаласында Біріккен Ұлттар Ұйымын (БҰҰ) жаңғыртуды және Қазақстан секілді орта державалардың жаһандық рөлін күшейтуді ұсынды, деп хабарлайды Orda.kz.       

«Қазақстан Президенті: көпжақты ынтымақтастықты жаңғырту арқылы БҰҰ-ны нығайту» атты мақаланың толық мәтінін ұсынғанды жөн көрдік.

Биыл Біріккен Ұлттар Ұйымына 80 жыл толып отыр — бұл әлемдегі ең ықпалды көпжақты ұйымның жетістіктерін саралап, оның әлі күнге маңыздылығын түсінетін сәт.

1945 жылы құрылған сәтінен бастап БҰҰ 70-тен астам бітімгершілік миссияларын жүзеге асырып, қақтығыс аймақтарын тұрақтандыруға, бейбіт тұрғындарды қорғауға және соғыстардан, аштық пен табиғи апаттардан зардап шеккен миллиондаған адамға гуманитарлық көмек көрсетуге атсалысты. Сонымен қатар, қоршаған ортаны қорғауға бағытталған жаһандық бастамаларды бастап, цифрлық әлемге көшуді қолдап, бүгінде 193 мүше мемлекетті бейбітшілік, даму және адам құқықтары үшін біріктіретін басты дипломатиялық алаң болып отыр.

Алайда бұл мерейтой сындардың күшеюімен тұспа-тұс келді. БҰҰ-ны жиі сынға алатыны — оның әлсіз ықпал ету тетіктері және Қауіпсіздік кеңесінде вето құқығына байланысты жиі туындайтын тығырықтар. Әлемдік басқару жүйесіндегі әділетсіздік мәселесі де сақталып отыр: дамушы және орта державалар, әсіресе Африка, Азия мен Латын Америкасында, шешім қабылдау процесіне жеткілікті тартылмаған.

Кейбіреулер БҰҰ ескірді деп, көпполярлы әлемде оны айналып өту керек деген пікір айтады. Бірақ бұл қателік болар еді.

Керісінше, көпжақтылықты жаңғырту керек — БҰҰ-ны өңірлік басымдықтарға жауап беретін және қазіргі жаһандық шындықты бейнелейтін ұйымға айналдыру қажет. Мұның кілті — дамушы және орта державаларға өңірлік мәселелерді шешуде көбірек өкілеттіктер беру, ол БҰҰ жүйесінің заңдылығына негізделуі тиіс. Бұл аймақты жақсы білетін әрі нақты әрекет етуге мүдделі елдердің дауысын күшейтеді және шектен тыс орталықтандыру қаупін азайтады.

Мұндай тәсілдің нақты мысалы ретінде Алматыда — Қазақстанның ең ірі қаласында — Орталық Азия мен Ауғанстанға арналған БҰҰ Тұрақты даму мақсаттары бойынша Өңірлік орталықтың құрылуын айтуға болады. Бұл 4 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясының қарары аясында мүмкін болды. Орталық климаттың өзгеруі, экономикалық интеграция және су қауіпсіздігі мәселелерінде өңірлік ынтымақтастықты қолдай отырып, практикалық шешімдер алаңына айналады.

БҰҰ-мен тығыз жұмыс істей отырып, бұл өңірлік орталық аймақ елдеріне ортақ қиындықтарға үйлесімді әрі нәтижеге бағытталған шешімдер арқылы бірлесіп әрекет етуге мүмкіндік береді. Қазақстан мен оның көршілері үшін бұл қарапайым шындықты білдіреді: бейбітшілікке, дамуға және тұрақты прогреске бастайтын жолды сол өңірдің тұрғындары қалыптастыруы тиіс. Орталық Тұрақты даму мақсаттарын олар үшін тікелей жақын етіп, жаһандық мақсаттарды нақты нәтижелерге айналдырады.

Бұл орталық сонымен қатар болашаққа бағытталған модель болып саналады. Жаһандық деңгейде БҰҰ өңірлік ойыншыларға арқа сүйеуі тиіс — яғни дамушы және орта державалар жергілікті маңызды мәселелерді шешуде жетекші рөл атқаруы қажет, мейлі ол Сахель аймағы, Оңтүстік-Шығыс Азия немесе Латын Америкасы болсын. Бұл тәсіл көпжақты жүйені инклюзивті, икемді және тиімді етеді.

Дамушы елдер мен орта державалар БҰҰ миссиясына шын жүректен сенеді. Олар бұл ұйымды барлық мемлекеттер — ірі де, шағын да — тең дәрежеде сөз сөйлеп, келіссөз жүргізіп, консенсус таба алатын жалғыз әмбебап алаң ретінде көреді. Егер БҰҰ шын мәнінде жаһандық қауымдастыққа қызмет еткісі келсе, оның құрылымы, әсіресе Қауіпсіздік кеңесі, «тұрақты бестік» (АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Ресей, Қытай) аясынан тыс көп дауысты қамту үшін қайта құрылуы тиіс. Сонда ғана БҰҰ заманауи өңірлік қиындықтарға тиімді жауап бере алады.

Өз кезегінде Қазақстан өңірлік көшбасшылық пен жаһандық аренадағы жауапты рөлін бұрыннан дәлелдеп келеді.

Өңірлік деңгейде біз Ауғанстанның даму мен қайта бірігуіне ықпал етіп, гуманитарлық көмек көрсеттік, ауған жастарына арналған білім беру бағдарламаларын жүзеге асырдық және елді өңірлік сауда-энергетикалық желілерге қосуды алға тарттық. Біз Ауғанстандағы тұрақтылық бүкіл Орталық Азияның өркендеуі үшін маңызды деп санаймыз. Бұл өзара әрекеттестік жергілікті ахуалды жақсы түсінетін елдер мен БҰҰ арасында, алыстағы халықаралық бюрократтар емес, ортақ күшпен жүзеге асуы керек.

Жаһандық деңгейде Қазақстан бейбітшілік орнату және жауапты дипломатияны қолдайды. Біз Сирия мәселесін реттеуге арналған Астана процесінің ұйымдастырушылары болдық, өткен жылы Армения мен Әзірбайжан арасындағы бейбіт келіссөздерге жәрдемдестік, сондай-ақ Украинадағы соғысты дипломатиялық жолмен шешуді үнемі жақтаймыз. Қазақстан бітімгерлерін Голан тауларына жіберді және Оңтүстік Судан, бітімгерлік бақылау ұйымы, Абьейдегі Уақытша қауіпсіздік күштері секілді басқа да БҰҰ миссияларына қатысты. Сонымен қатар, біз 2017–2018 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты емес мүшесі болдық.

Мен БҰҰ қажетті реформаларды жүзеге асырса, бұрынғыдан да маңызға ие бола алады деп сенемін. Сондықтан Бас хатшы Антониу Гутерриш наурызда жариялаған UN80 бастамасын оң бағалаймыз. Бұл бастама БҰҰ-ның қызметін жаңғыртуға, ескі мандаттарды қайта қарауға, тиімділікті арттыруға және заманауи жаһандық сын-қатерлерге бейімделу қабілетін нығайтуға бағытталған.

Егер біз БҰҰ-ны неғұрлым өкілдікке ие, өңірлерге жақын және нәтижеге бағытталған ұйымға айналдыра алсақ, онда бұл ұйым XXI ғасырдың шындығына сай — климаттың өзгеруі, азық-түлік тапшылығы, қақтығыстардың алдын алу және технологияларды реттеу мәселелерімен күресуге қауқарлы болады.

Қазақстан осы реформаларды жүзеге асыруда белсенді серіктес болып қала береді. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін біз әлемдегі төртінші ірі ядролық арсеналдан ерікті түрде бас тарттық және 2006 жылы Орталық Азияны ядролық қарудан азат аймаққа айналдыруға атсалыстық. Содан бері біз ядролық қарусыз әлемді жақтап келеміз, 2018 жылы Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартқа қол қойдық және атом энергиясын бейбіт мақсатта қолдануды алға тартудамыз. Біз 2045 жылы БҰҰ-ның 100 жылдығына қарай ядролық қарудан азат әлемге жету үшін жұмыс істеуді жалғастырамыз және барлық деңгейде бейбітшілікті, диалог пен көпжақты ынтымақтастықты қолдаймыз.

Осы мерейтой аясында халықаралық қауымдастық БҰҰ-дан бас тартпауы тиіс, керісінше, оған деген адалдығын қайта растауы, оны реформалап, нығайтуы қажет. Бұл әмбебап ұйым адамзат үшін ауадай қажет — оған балама жоқ.

Мүше мемлекеттер бірлесіп әрекет ете отырып, БҰҰ беделін арттырып, оның әлем халықтарына нақты пайда әкелуін қамтамасыз ете алады