Наурызнама: көне дәстүрдің жаңғыруы

Наурыз – тек көктемнің келуі ғана емес, қазақ халқының сан ғасырлық дәстүрімен астасқан қасиетті мереке. Бұл күн жаңару мен жақсылықтың бастауы, береке мен ырыстың белгісі. Қазақ қоғамында Наурыз мейрамы бір күндік той емес, бірнеше күнге, тіпті оншақты күнге созылатын мерекелік кезең ретінде тойланған. Осы дәстүр «Наурызнама» деген атаумен белгілі.

Наурызнама – қазақ халқының ежелден қалыптасқан мейрамды ұлықтау дәстүрі. Бұл кезеңде әр күнге ерекше мағына беріліп, түрлі салт-дәстүрлер мен шаралар ұйымдастырылады.

Наурызнаманың шығу тарихы

Наурызнаманың тарихы көне түркі дәуіріне барып тіреледі. Ол заманнан бері түркі халықтары күн мен түннің теңелуін ерекше атап өтіп, табиғаттың жаңаруын мерекелеген. Көшпелі өмір салтын ұстанған бабаларымыз бұл мейрамды тек көктемнің келуі ғана емес, бірліктің, татулықтың және жақсылықтың символы деп есептеген.

Орта ғасырлардағы тарихи деректерде Наурыз мерекесінің бірнеше күнге созылғаны туралы жазбалар кездеседі. Қазақ хандығы тұсында бұл мереке халықты бірлікке шақыратын ірі тойлардың бірі болған. Наурызнама деген атау да осы кезеңдерде кең тараған.

Наурызнама кезінде халық бір-біріне қонаққа барып, ізгі тілектерін айтып, ұлттық ойындар ойнап, түрлі мерекелік шаралар өткізген.

Наурызнама қандай күндерден тұрады?

Қазіргі кезде Наурызнама бірнеше күнге бөлініп, әр күннің өзіне тән атауы мен мағынасы бар. Осы дәстүр қайта жаңғырып, ел ішінде кеңінен таралып келеді.

1. Амал күні (14 наурыз)
Бұл күн – «Көрісу күні» деп те аталады. Амал мерекесінде адамдар бір-бірімен құшақтасып, "Жасың құтты болсын!" деп тілек айтады.

Көрісу – халықтың бір-біріне деген құрметін, татулығын нығайтатын дәстүр. Бұл күні жасы кіші адамдар ауылдағы үлкендерге барып, амандық-саулық сұрайды.

2. Жайнау күні (15 наурыз)
Бұл күн тазалық пен жаңару күні деп есептеледі. Адамдар үйін, ауласын тазалап, артық заттардан арылып, айналаны ретке келтіреді. Сонымен қатар, моральдық тазалық та маңызды, яғни адамдар бір-бірінен кешірім сұрап, өкпе-реніштерін ұмытуы тиіс.

3. Шаттық күні (16 наурыз)
Бұл күні әр отбасыда мерекелік көңіл-күй орнап, түрлі ойын-сауық шаралары ұйымдастырылады. Қазақтың ұлттық ойындары ойналып, балалар мен жастарға ерекше көңіл бөлінеді.

4. Береке күні (17 наурыз)
Береке күні дастарқан жайылып, қонақ күту дәстүрі жанданады. Әр отбасы Наурыз көже әзірлеп, көрші-қолаңды шақырып, «Дәм-тұзымыз аралассын» деген ниетпен бірге тамақтанады.

5. Өнер күні (18 наурыз)
Бұл күнде жастар өнерлерін көрсетіп, ақындар айтыс өткізіп, ән-күй шырқалады. Қазақтың дәстүрлі өнері дәріптеліп, мәдени шаралар ұйымдастырылады.

6. Игілік күні (19 наурыз)
Игілік күні қоғамға пайда әкелетін іс-шаралар өткізіледі. Адамдар қажетсіз заттарын мұқтаж жандарға таратып, қайырымдылық жасайды.

7. Тарихқа тағзым күні (20 наурыз)
Бұл күн ата-бабалар рухына тағзым етіп, өткенді еске алатын күн. Мешіттерде құран оқытылып, бабалар рухына дұға бағышталады. Сонымен қатар, ел тарихына қатысты мәдени-танымдық шаралар ұйымдастырылады.

8. Ұлыстың ұлы күні – Наурыз (21-22 наурыз)
Наурыз мерекесінің шарықтау шегі – Ұлыстың ұлы күні. Бұл күні ұлан-асыр той жасалып, халықтық серуендер ұйымдастырылады.

Наурыздың басты нышандары:

• Наурыз көже – жеті түрлі тағамнан жасалған қасиетті ас;
• Туыстың араласуы – алыс-жақыннан келген қонақтарды қарсы алу;
• Ұлттық ойындар – бәйге, көкпар, күрес, қыз қуу сияқты сайыстар;
• Батаның берілуі – үлкендердің жастарға ақ тілек айтуы;
• Татуласу – бұрынғы реніштерді ұмытып, ағайынның араласуы.

Наурызнаманың қазіргі заманға сай жаңғыруы

Қазіргі таңда Наурыз мейрамын бірнеше күн атап өту дәстүрі қайта жанданып келеді. Мемлекеттік деңгейде Наурыз мейрамы ұлттық құндылық ретінде насихатталып, әр күнге арнайы атаулар берілуде.

Мысалы, Қазақстанда Наурыз мерекесі "Жасыл экономика", "Отбасы күні", "Ұлттық спорт күні", "Қайырымдылық күні" секілді атаулармен атап өтіледі. Бұл – ежелгі Наурызнама дәстүрінің жаңаша үлгіде қайта жаңғыруы.

Қорытынды

Наурызнама – тек мейрам емес, ұлттық рух пен бірлікті дәріптейтін мереке. Оның басты мақсаты – халықты жақындастырып, дәстүр мен мәдениетті жаңғырту.

Қазақ халқы үшін Наурыз – жай ғана күнтізбелік мереке емес, ұлттың тұтастығын, бауырмалдық пен ізгіліктің белгісін білдіретін ерекше кезең. Сондықтан Наурызнаманы қайта жаңғырту – ұлттық құндылықтарды сақтау жолындағы маңызды қадам.

Наурыз құтты болсын! Елге береке, әр отбасына шаттық әкелсін!

Тағы оқыңыз: 

• Рамазан және Наурыз: бұл мерекені тойлау дінге қайшы ма?
• Наурызға арналған тілектер мен баталар