Қазақстан басшылығына ұсынылған Сәкен Сейфуллин түрмеден қалай қашты?

Қазақ совет әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі саналатын Сәкен Сейфуллин — қазақ тарихындағы ең күрделі тұлғалардың бірі. Бір жағынан — революционер, совет билігінің белсенді насихатшысы, қазақ тілін мемлекеттік деңгейге көтеруге күш салған қайраткер. Orda.kz Сәкен Сейфуллиннің өміріндегі ең даулы әрі аз айтылатын тұстарды саралап көрді.

Сәкен Сейфуллин 1894 жылы 15 қазанда бүгінгі Қарағанды облысының Ортау мекенінде дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты – Сәдуақас. Бірақ әке-шешесі еркелетіп, «Сәкен»  деп атап кеткен. Руы – Арғын, Қуандықтан тарайды.

Сәкеннің әкесі Сейфолла сөзге шешен, домбырашы, саятшы болған. Ол тұңғышынан үлкен үміт күтті. Ал анасы Жамал баласына ертегі айтып беруден  жалықпайтын. Сәкеннен кейін екі ұл – Мәлік пен Әбен, одан кейін үш қыз – Рахима, Сәлима мен Қалима дүниеге келген. Бірақ қыздың үшеуі де 11-13 жасында көз жұмды. Әбен де жас кетті. Сәкен ауыл молдасынан тіл сындырып, арабша хат танығаннан кейін орыс-қазақ мектебінде білім алды. Ал оқуды үздік бітіріп, Ақмолада приходская мектебіне түседі. Одан кейін тағы екі жылдық мектепте оқып, ары қарай Омбы педагогикалық семинариясына аттанады.

1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс пен 1917 жылғы революция оның саяси көзқарасын түбегейлі өзгертті. Ол Алаш қозғалысынан гөрі большевиктер жағына өтті. Бұл таңдау кейін қазақ қоғамын екіге бөлген үлкен идеологиялық майданның бір бөлігіне айналды.

 Алаш зиялыларымен неге келісе алмады?

Сәкен мен Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы секілді Алаш қайраткерлері арасындағы басты айырмашылық — мемлекетті қалай құру керек деген сұрақ болды. Алаш зиялылары ұлттық автономияны көздеді. Ал Сәкен бастапқыда совет билігі қазаққа теңдік береді деп сенді. 1920 жылдары ол совет құрылымында түрлі қызмет атқарды:

• халық комиссары болды;
• Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетін басқарды;
• мәдениет пен білім саласына араласты.
• Бірақ дәл осы кезеңде оның үстінен де күдік күшейе бастайды.

Совет жүйесінде «ұлтшыл» деген айып тағылу үшін қазақ тілін қорғаудың өзі жеткілікті еді.

«Тар жол, тайғақ кешу» — естелік пе, әлде саяси манифест пе?

Тар жол, тайғақ кешу — қазақ әдебиетіндегі ең даулы шығармалардың бірі.

Кітапта Сәкен революция кезеңін, азамат соғысын және Алаш қозғалысына көзқарасын жазады. Совет дәуірінде бұл еңбек «тарихи шындық» ретінде ұсынылды. Бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін зерттеушілер кітаптың идеологиялық мақсатпен жазылғанын айта бастады.

Себебі шығармада:

• Алаш қайраткерлері жиі сыналады;
• большевиктер жағымды образда беріледі;
• совет билігі «құтқарушы күш» ретінде сипатталады.
• Соған қарамастан, кітап сол кезеңнің атмосферасын жеткізетін сирек дереккөздердің бірі болып қала береді.

Ашаршылық кезінде Сәкен қайда болды?

1930 жылдардағы ашаршылық — Сейфуллин өміріндегі ең даулы тақырыптардың бірі. Қазақстанда миллиондаған адам қырылып жатқан кезде, қазақ интеллигенциясының бір бөлігі ашық қарсылық білдіруге тырысты. Бірақ көпшілігі үнсіз қалды немесе жүйенің қысымында өмір сүрді. Сәкен де сол жүйенің ішінде болды.

Неге Сейфуллинді «халық жауы» деді?

1937 жыл. СССР бойынша жаппай репрессия басталды. Кеше ғана совет билігін құрған адамдардың өзі «халық жауы» атанып жатты. Сол тізімге Сәкен Сейфуллин де кірді.

Оған:

• «ұлтшыл»,
• «контрреволюционер»,
• «советке қарсы ұйым мүшесі» деген айыптар тағылды.

Тергеу кезінде азаптау болғаны туралы деректер кейін мұрағаттан шықты. 1938 жылы Сәкен Сейфуллин ату жазасына кесілді. Ең қызығы — ол өмір бойы сенген совет жүйесі оның өзін жойды.

 Сәкен түрмеден қалай қашты?

Колчак түрмесінде отырғанда Сәкен екі жолдасымен бірге қашуды жоспарлайды. Бірақ екі досы сүзекпен ауырып қалады. Содан амалсыз жалғыз өзіне қашуға тура келеді. Ол кезде Колчак түрмесінен қашып шығу қиын болатын. Ондай әрекеттер өте сирек кездесті. 

«Лагерьде қазақ пен орыс тіліндегі газеттер бар. Карта ойнайды, әрі қолдан даярланған дойбының қызығына түседі. Көркем өнерпаздар да табылды. Кешке ән шырқайды. Тұтқындардың саны бір жарымдай, тұтастай интернационал – мажарлар, орыстар, қазақтар, немістер, татарлар. Лагерьді чехославактар күзетті» деп жазды Сейфуллин.

Түрмеде дұрыс тамақ болған жоқ. Кейбір тұтқындар қаңғыбас иттерді жеді. Қамауда отырғандарды қар тазалауға шығарып тұрды. Осыны пайдаланған Сәкен күл-қоқысқа толы шанаға тығылып, қашып кетті.

Осылайша, Сәкен Сейфуллин түрмеден қашып, алдымен Омбыда жолдастарының үйінде жасырынады. Бірақ көп ұзамай, 900-ге жуық шақырымды жаяу жүріп, еліне жетеді. Ол жерде тұрақтай алмайды. Содан Бетпақдаланы кесіп өтіп, Жетісуда кеңес органдарына көмектеседі. Тағдыр тәлкегіне түскен Сәкенді күтуге шыдамы жетпеген зайыбы Рахима басқа адамға тұрмысқа шығып кетеді.

Сәкен Сейфуллиннің көрген қиындықтары, Колчак түрмесінде отырғаны – бәрі-бәрі оның большевиктер арасындағы беделін көтерді. Содан Ресейдің адамдары оны Қазақстанның басшылығына ұсынады. Ал 1922 жылы ол Халық комиссарлары кеңесінің төрағасы болып сайланады. Бұл Қазақстанның премьер-министрімен пара-пар қызмет болды. Осылайша, 28 жасында үкіметті басқарған Сәкен Сейфуллин қазақ еліне қызмет етеді. Өзіне сөгіс жарияланғанына қарамастан, бюджет қаражатының тең жартысын білім беруге салады.

Оқи отырыңыз:

• Елімізде биыл алғашқы тоқсанда 77 трансплантация жасалды
• «Фукидид қақпаны»: Си Цзиньпин Трампқа нені ескертті?