Солтүстік Арал қайта толып келеді: Су дипломатиясы теңіз тағдырын өзгертті

Бір кездері тартылған Арал теңізі Қазақстан үшін экологиялық қасіреттің символына айналғаны рас. Алайда соңғы жылдары Солтүстік Аралдың жағдайы біртіндеп өзгере бастады, деп хабарлайды Orda.kz Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігіне сілтеп.

Теңізге түсетін су көлемінің артуы, Көкарал бөгетінің жұмысы, көрші мемлекеттермен су мәселесі бойынша келісімдер және Сырдария бассейніндегі су ресурстарын тиімді басқару Солтүстік Аралды сақтап қалуға мүмкіндік беріп отыр.

Қазір бұл үдерістің тағы бір маңызды кезеңі басталғалы тұр. Қазақстан Солтүстік Аралды одан әрі ұлғайтуды көздеп, Көкарал бөгетін қайта жаңғырту жобасын қолға алмақ.

Солтүстік Аралдағы су көлемі 23,4 миллиард текше метрге жетті. Берілген соңғы мәліметке сәйкес, 2026 жылғы 10 тамызда Солтүстік Аралдағы су көлемі 23,40 миллиард текше метрге жеткен.

Бұл көрсеткіштің бірнеше жылдағы өзгерісіне қарасақ, өсімнің біртіндеп жүріп жатқанын көруге болады.

Яғни төрт жылға жуық уақытта Солтүстік Аралдағы су көлемі шамамен 4,5 миллиард текше метрге артқан. Бұл жай ғана статистика емес. Арал маңында тұратын халық үшін судың көбеюі  балық шаруашылығы, табиғи орта, жергілікті климат және экономикалық белсенділік тұрғысынан маңызды өзгеріс.

Қазақстан үкіметінің мәліметінше, Сырдариядағы су қоймаларының жұмыс режимдерін келісу және мемлекетаралық келісімдерді сақтау нәтижесінде соңғы үш жылда Солтүстік Аралға 6 миллиард текше метрден астам су келген.

Аралды сақтаудың ең маңызды құралы су дипломатиясы екеніне көз жетті. Солтүстік Аралдың қазіргі жағдайын тек Көкарал бөгетімен түсіндіру дұрыс болмас еді. Себебі бөгет теңізге су әкелмейді. Ол келген суды тиімді ұстап, оны Солтүстік Аралда сақтауға мүмкіндік береді.

Ал Сырдарияның суы бірнеше елдің аумағынан өтеді. Сондықтан өзеннің төменгі ағысында орналасқан Қазақстан үшін су мәселесі көрші мемлекеттермен келіссөздер жүргізуді талап етеді.

Соңғы жылдары Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан арасында су-энергетикалық мәселелер бойынша келіссөздер күшейді. Қазақстанға Сырдария арқылы келетін су Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан аумақтарындағы су ресурстарына байланысты. 2025 жылы Қазақстанға Сырдария арқылы 15,3 миллиард текше метр су келген.

Сондықтан «су дипломатиясы» деген ұғымның мәні қарапайым, өзен суын бөлісу кезінде әр мемлекеттің қажеттілігін ескеріп, келісілген режим қалыптастыру.

Бұл әсіресе су тапшы жылдары маңызды. Өйткені құрғақшылық кезінде жоғары ағыстағы елдер де суға мұқтаж болады, ал төменгі ағыстағы Қазақстан үшін Сырдарияның үздіксіз ағуы Аралдың тағдырына тікелей әсер етеді.

Көкарал бөгеті Аралдың тағдырын өзгерткен нысан болды деуге болады. Себебі Солтүстік Аралды сақтап қалудағы бетбұрысты жобалардың бірі – Көкарал бөгеті.

2000-жылдардың ортасында салынған бөгет Солтүстік Аралды Оңтүстік Аралдан бөліп, Сырдария суын солтүстік бөлікте ұстап қалуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде су деңгейі көтеріліп, теңіздің тұздылығы төмендей бастады.

Бұрын Арал теңізінің тартылуы балық шаруашылығын да құлдыратқан болатын. Ал Солтүстік Аралда су көбейгеннен кейін балық қоры қайта қалпына келе бастады. Қазір мұнда балық шаруашылығы қайтадан жергілікті экономиканың маңызды бағыттарының біріне айналып отыр.

Зерттеулер мен ресми мәліметтерде Солтүстік Аралдағы су көлемі мен аумағының артуы нәтижесінде балықтың бірнеше түрінің популяциясы қалпына келгені және жылдық балық аулау көлемі шамамен 8 мың тоннаға жеткені көрсетіледі.

Бұл  теңізді қалпына келтірудің экологиялық қана емес, әлеуметтік-экономикалық нәтижесі бар екенінің дәлелі. Ендігі  мақсат  34 миллиард текше метр су толтыру болып отыр.  Қазақстан бұл жұмыстарды тоқтатпақ емес.

2026 жылғы қаңтарда Үкімет Солтүстік Аралдағы су көлемін алдағы 4-5 жылда 34 миллиард текше метрге жеткізу жоспарланып отырғанын хабарлады. Бұл мақсатқа жету үшін Солтүстік Аралды сақтау жобасының екінші кезеңі жүзеге асырылмақ. Жобаның негізгі жолдарының бірі Көкарал бөгетін қайта жаңғырту.

Қазіргі жоспар бойынша бөгеттің деңгейі Балтық жүйесі бойынша 42 метрден 44 метрге дейін көтеріледі. Соның нәтижесінде Солтүстік Аралдың су айдыны шамамен 3 913 шаршы шақырымға, ал су көлемі 34 миллиард текше метрге дейін ұлғайтылмақ.

Жобаны 2026-2029 жылдары жүзеге асыру жоспарланған. Яғни мақсат тек теңізге көбірек су жіберу емес. Негізгі міндет бар суды тиімді пайдаланып, оның Солтүстік Аралда тұрақты сақталуына жағдай жасау.

Су үнемдеу  Аралды құтқарудың екінші жағы десек те болады. Аралға көбірек су жеткізу үшін тек мемлекетаралық келісімдер жеткіліксіз. Судың өзін үнемдеу де қажет. Сырдария бассейнінде судың едәуір бөлігі ауыл шаруашылығына жұмсалады. Сондықтан Қазақстан ирригациялық жүйелерді жаңғыртып, оларды автоматтандыруға басымдық беріп отыр.

Жаңа жобада Түркістан және Қызылорда облыстарындағы суару жүйелерін жаңғырту мен автоматтандыру да қарастырылған. Үнемделген су көлемін Солтүстік Аралға бағыттау жоспарланып отыр. Бұл жерде мәселе қарапайым, каналдардағы су шығыны азайса, егістікке қажетті суды аз көлеммен жеткізуге болады. Ал үнемделген су Сырдария арқылы төмен қарай өтіп, Аралға жетеді.

Сондықтан Аралды қалпына келтіру бір ғана бөгеттің немесе бір ғана жобаның міндеті емес. Бұл су қоймаларын басқарудан бастап, ауыл шаруашылығындағы суару жүйелеріне дейінгі тұтас тізбекті қамтитын жұмыс.

Көкарал бөгетінің деңгейін 44 метрге көтеру жай ғана техникалық көрсеткіш емес. Су деңгейі көтерілген сайын теңіздің айдыны да ұлғаяды. Жоспар бойынша екінші кезең аяқталған кезде Солтүстік Аралдың су бетінің ауданы қазіргі шамамен 3,1 мың шаршы шақырымнан 3 913 шаршы шақырымға дейін ұлғаяды. Ал су көлемінің 34 миллиард текше метрге дейін өсуі теңіздің тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Бұл жерде тағы бір маңызды фактор бар. Су айдыны үлкейген сайын өңірдегі табиғи ортаға әсері де артады. Арал теңізінің қайта толуы тұзды шаңның таралуын азайтуға, жергілікті экожүйелерді қалпына келтіруге және аймақтағы микроклиматқа оң ықпал етеді.

Бірақ бұл Арал мәселесі толық шешілді деген сөз емес. Солтүстік Аралдағы оң өзгерістерге қарамастан, бүкіл Арал теңізін бұрынғы қалпына келтіру мәселесі әлі де өте күрделі екені рас. Аралдың тартылуына ондаған жыл бойы өзен суларын шамадан тыс пайдалану, суармалы егіншіліктің кеңеюі және климаттық факторлар әсер етті. Қазір де Орталық Азияда су тапшылығы күшейіп келеді. Сондықтан Қазақстан үшін негізгі міндеттердің бірі – қолда бар суды тиімді басқару.

Бұл тұрғыда Солтүстік Аралдың қазіргі жағдайы маңызды тәжірибе көрсетіп отыр. Мемлекетаралық келісім, су қоймаларын үйлесімді басқару, су үнемдеу технологиялары және инженерлік инфрақұрылымды жаңғырту қатар жүрсе, табиғи нысанды біртіндеп қалпына келтіруге болады.

Арал үшін жаңа кезең басталды деугн болады. Солтүстік Аралдың су көлемінің 2022 жылғы 18,9 миллиард текше метрден 2026 жылғы тамызда 23,4 миллиард текше метрге дейін өсуі бір күннің нәтижесі емес.

Бұл жылдар бойы жүргізілген жұмыстардың нәтижесі. Енді Қазақстанның алдында одан да үлкен міндет тұр. Солтүстік Аралдағы суды 34 миллиард текше метрге жеткізу, су айдынын 3 913 шаршы шақырымға дейін ұлғайту және су деңгейін 44 метрге көтеру.

Егер бұл жоспар жүзеге асса, Көкарал бөгеті жаңа деңгейде жұмыс істеп, Солтүстік Аралдың тұрақтылығы арта түсуі мүмкін. Ал су дипломатиясы мен үнемдеу шаралары осы процестің негізгі тірегіне айналады.

Бір кездері Аралдың тартылуы «теңіз жоғалып бара жатыр» деген үрей тударса, бүгінде жағдай біртіндеп өзгеріп келеді. Солтүстік Аралдың қайта толуы табиғатты қалпына келтірудің мүмкін екенін көрсететін нақты мысал ретінде көретін күн жақын.

Ең бастысы, бұл жолда теңізге су жеткізу ғана емес, сол суды сақтап қалу және келешек ұрпаққа жеткізу маңызды.

Еске салсақ, биыл сәуір айында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Өңірлік экологиялық саммиттің пленарлық отырысында сөз сөйлеп, «Арал теңізі – дұрыс жүргізілмеген саясат салдары» деген болатын. Ол жаңа Конституцияда қоршаған ортаны қорғау мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаларының бірі ретінде айқындалғанын айтты.

Оқи отырыңыз:

• Жыл соңына дейін теңізге 1,2 миллиард текше метр су құйылады: Арал қалпына келе ме?
• «Ақиқат пен есептің арасы жер мен көктей»: Арал теңізінде не болып жатыр?
• «Арал теңізі – дұрыс жүргізілмеген саясат салдары» — Астанада өтіп жатқан экологиялық саммитте Тоқаев не айтты?