Қазақтарды қырып-жойған жылдарды спикер жоққа шығарды ма?

Сенат спикері Маулен Әшімбаев 1920-30 жылдарғы қазақ даласындағы ашаршылық «ұлтқа қарсы қылмыс» емес, сондықтан оны саясаттандырудың қажеті жоқ деді. ORDA осы мәселеге байланысты ашаршылық қырғынын зерттеген тарихшы- сарапшылармен кездесті.

Жанболат Мамай, ашаршылық туралы «Зұлмат» фильмінің авторы Мәулен Әшімбаевтың пікіріне үзілді-кесілді қарсы.

«Сенат спикерінің бұл пікірі Кремльдің көзқарасын білдіреді, өйткені Кремль Қазақстанда, Украинада ашаршылық болған жоқ деп есептейді. Миллиондаған қазақты мақсатты түрде ашаршылық арқылы қырғынға ұшыратуды жоққа шығару – Кремльдің позициясы. Менің ойымша, Қазақстанның бұл ресми көзқарасы Кремльге  жалтақтау болып табылады», - деді Жанболат Мамай.

Мамайдың айтуынша 1992 жылы белгілі тарихшы Манаш Қозыбаев төрағалық еткен комиссия және Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің спикері Серікболсын Әбдильдин қол қойған құжатта 1920-1930 жылдардағы қазақ даласындағы ашаршылық қырғыны қазақ ұлтына деген геноцид болып есептелді. Ресми деректер бойынша 1930-1933 жылдары ашаршылықтан құрбан болғандар саны 2 миллион 200 мың адамға жетті.

«Бұл Қазақстанның ашаршылықты геноцидпен теңестірген ресми пікірі болды. Өкінішке орай билік қазір ашаршылық жылдарын да, қазақтарды мақсатты түрде қырып-жойған жылдарды да жоққа шығарып жатыр. Кейбіреулер Сталинның қазақтарды қырып-жою туралы құжаттары болмаған деп санайды.

Ондай құжаттың болмауы да мүмкін. Бірақ бұл жерде геноцидтің таптық түрі болды, яғни, большевиктер байларды, орташа тұрмысы барларды, қазақтың ұлттық салт-тұрмысын, ауылдарының күл талқанын шығарды. Нәтижесінде миллиондаған адам қырылды. Мақсатты геноцид деп осы себептен де айтуға болады», - деп қорытындылады Мамай.

Қазақ ғалымы, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, «Түрік әлеміне сіңірген еңбегі» үшін Халықаралық сыйлықтың лауреаты Мекемтас Мырзахметұлы Қазақстан даласындағы ашаршылықты «қазақ ұлтына жасалған геноцид» деп есептейді.

«Ол биліктің басты мақсаты қазақтардың көзін жою болды. Олар кейін жер сұрап шуылдайды, сол үшін оларды қыру керек деді. Генерал-губернатор Куропаткин «соңғы 3-4 жылда қазақтардың саны 12 процентке азайды, осылайша оларды азайта береміз» деп ашық жазды. КСРО Қарулы күштерінің халық комиссары Климент Ворошилов та СОКП Орталық Комитетінің съезінде «кулактар мен байларды және бізге керек емес ұлтты жою үшін ашаршылық әдейі жасалды» деп мәлімдеді. Бұл бізге жасалған қиянат болатын. Сталин біздің  нағыз сорымыз болды».

«Қазақтар мен ноғайларды бірін қалдырмастан көздерін жою керек деген бұйрық шықты. Бізді құтқарған біздің кең даламыз болды. Қашқандарды ұстау оңай емес еді. Кейде оларды ешкім артынан іздеп қумайтын да».

Мекемтас Мырзахметұлы 1930 жылы дүниеге келіп, сол жылдардағы зұлматты бастан кешірген адам.

«Аштан өліп жатқан адамдарды мен өз көзіммен көрдім. Анам мені 3,5 шақырым жердегі түлкібас базарына көтеріп апаратын. Жол бойы адамдар көп жүретін. Олардың кейбіреуі тірі болса, кейбірі өліп жататын. Өлгендердің қасынан өткенде анам менің көзімді жауып өтетін. Соның бәрі әлі күнге дейін менің көз алдымда. Теміржол бекетіне дейін өлген торғай құсап жатқан адамдар... Бұл өте мақсатты түрде жасалған геноцид», - деді Мекемтас Мырзахметұлы.

Профессордың ойынша, Қазақстан билігі Ресейден именіп, ашаршылық жылдарын жоққа шығаруға тырысуда. Бірақ бұл геноцидті біздің болашақ ұрпақтарымыз білуі керек, оларға біз не болғанын айтып, мұрағаттарды құпиядан шығаруымыз керек.

Тарихшы Алмас Жүнісбай да ашаршылық жылдарының саяси төркінін айтпай кетуге болмайды - дейді.

«Ашаршылық пен қазақтардың ашаршылықтан қырылуы – ол тарихи оқиға. Ал оған кім кінәлі? Осы сұраққа жауап беруге қазақ қоғамы дайын ба? Олар статистикаға қарап, орыстардың сол жылдары қырылғаны аз екенін көреді. Ал олай болса, большевиктер саясатын жүзеге асырғандар қазақтардың өздері екендіктеріне қалай қарайды, оған не дейді?».

Ашаршылықты ғылыми тұрғыда зерттеу жөнінде «мен Әшімбаевтың ашаршылық туралы пікірімен келісемін», - дейді Алмас Жүнісбай.

«Жарайды, біз оны зерттелік, оны оқыған халық басқаша түсінуі мүмкін, бәрібір барлық мәселе саясатқа келіп тіреледі. Олар Ресейден  геноцидті мойындауды және оның өтемін талап етеді. Ал біз болсақ Ресейге «сендер КСРО-ның мұрагерлерісіңдер, Германия сияқты бұрынғы биліктің қылмысын мойындаңдар, соның өтемін төлеңдер дей алмаймыз ғой. Ресей оны мойындамайды, әрине. Ең бастысы – осы туралы зерттеулер жасайтын ғалымдарға жағдай жасау. Сонда ғана ашаршылық тақырыбы жүйелі түрде зерттеліп, барлық сұрақтарға жауаптар беріледі», - дейді тарихшы.

Тарихшының айтуынша, Қазақстанда Украинаға қарағанда осы тақырыпты зерттеуге тиісті жағдайлар жасалмаған. Мысалы, өте көп көлемдегі мұрағаттық құжаттармен жұмыс істеу тәртібі және ондағы деректерді халыққа дұрыс жеткізе білу сияқты шараларды өз деңгейінде ұйымдастыру жоққа тән.

«1992 жылы комиссия жұмыс істеді. Оның қорытындысы бойынша ашаршылық, ұжымдандыру фактілері анықталып, сталинизм саясаты геноцид болып танылды. Содан бері 30 жылға жуық уақыт өтсе де , одан бері істелген жұмыс өте аз. Біздің ғалымдардың ашаршылық тақырыбын жүйелі түрде зерттейтін мүмкіндігі жоқ, бюджет бұған арнайы қаржы бөліп отырған жоқ, қажетті арнайы орталық та жоқ. Ал Украинада осы тақырыпты зерттеуге арналған «Ұлттық зерде» деп аталатын арнайы тарихи орталық ашылған», - деді Жүнісбай.

Жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Жұмабай Шаштайұлы 1920-1930 жылдарғы ашаршылықты «қазақ халқына жасалған қылмыс» - деп бағалады.

«Бұл қылмысқа ешкім жауапты болмады, ешкім жазаланбады, бұл туралы ешкім ешқандай мәселе көтерген жоқ. Бірақ шындықты айту керек. Шындық, ақиқат айтылмаған соң ол қайғы. Біз ауыртпашылықты үндемей көтереміз, жақсы қасиеттеріміз бен жақсы жақтарымыз туралы да ауыз ашпаймыз, үндемейміз. Мысалы, егер Димаш Құдайберген сияқты жарқ еткен жұлдызымыз болмағанда бізді дүниежүзі тани қояр ма еді? Сондықтан жер шарына өзіміз туралы жар салып айтуымыз керек, біз үндемеген соң бізді әуелі көрші мемлекеттер де көп тани  бермейді», - деп атап өтті  жазушы.

Мәулен Әшімбаев Facebookте өзінің ашаршылық жылдары туралы цитатасын түсіндіріп өтіпті.

blob:https://www.facebook.com/cf128bdd-64e2-4c3d-9f36-93e87418581b

Сенат спикерінің ойынша ашаршылықты зерттеу үшін не істеу керек? Мәдениет және спорт, білім және ғылым, сыртқы істер, ақпарат және қоғамдық келісім министрліктері қандай тапсырмалар алды?

Зерттеулер жүргізу үшін не қажет:

*Ғалымдардың өз еліміздегі және шетелдердегі мұрағаттарға кіру еркіндігі (Ресей, Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркменстан және басқалар);

* Мұрағат құжаттарының құпияларын ашу;

* Ашаршылық құрбандарының сандық базасын жасау;

*Жыл сайын 31 мамыр күні «үнсіздік минутын өткізу»;

*«Аза сарайы» мемориалдық комплексін салу;

*Ашаршылық трагедиясына байланысты кітаптар шығару, тарихи және ғылыми деректер негізінде театр қойылымдары мен кинофильмдер түсіру;

Өзінің Facebook парақшасында тарих ғылымдарының докторы, профессор Дина Аманжолова сенат спикерінің ойымен келісетінін айтты.

«Әшімбаев талқыланған тақырыпты өте дәл таратып айтты. Қызбаланудың қажеті жоқ, бұл жерде эмоцияға берілудің орнына қазақтың да, басқа ұлттардың да сол жылдары басынан өткен осындай зобалаңды ықтиятпен зерттеуге кірісу керек. Ашаршылық адамды, ұлтты, халықты бөліп жарып келмейді. Ал ашаршылықты белгілі бір ұлтты жоюдың билік берген тапсырмасы деу ақылға сыймайтын іс. Бұл мәселеге үлкен жауапкершілікпен және кәсіби көзқараспен қарауымыз қажет», - деп мәлімдеді Аманжолова.

Оның айтуынша төмендегі билік пен оның басқарушылары сол ашаршылықтан қырылған ұлттың өкілдері болып табылады.

«Осындай қырғынға әкеліп соққан саясаттың ықпалы мен құралы өте мұқият зерттелуде. Оның ең негізгі себептері туралы әр елдің тарихшыларының еңбектерінен оқып білуге болады. Болған жайларды нақтылап, жүйелеп, белгісіз деректерді анықтап жазу жұмыстары әлі де жалғасуда. Ал С. Камеронның ашаршылықтың ұлт денсаулығына ұзақ жылдар бойы әсер етуі туралы ескертуі – ол да тиянақты зерттеулерді қажет етеді. Мысалы, демографтың, дәрігердің, статистердің және басқалардың. Халыққа ұзақ жылдар бойы оны  ашаршылықтың құрбаны етіп көрсету, сол ойды оның санасына сіңіру – өте қауіпті және зиян құбылыс», - деп атап өтті Аманжолова.

Авторы: Бағдат Асылбек

Аударған: Баян Таңатарова