2003 жылдан бері Қазақстанда репрессия мен ашаршылық құрбандарына 23 млрд теңгеден астам қаражат төленді

2003 жылдан бері республикалық бюджеттен саяси қуғын-сүргін құрбандарына 23,6 млрд теңге төленді, ал 2025 жылға бұл мақсатқа 2,7 млрд теңгеден астам қаражат қарастырылған,  деп хабарлайды Orda.kz ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің баспасөз қызметіне сілтей отырып.

«Жыл сайын 31 мамырда елде Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні атап өтіледі. 2003 жылдан бастап Қазақстанда саяси қуғын-сүргін құрбандарына біржолғы ақшалай өтемақы мен арнайы мемлекеттік жәрдемақы ретінде 23,6 млрд теңге төленді. Биыл бұл мақсатқа 2,7 млрд теңгеден астам қаражат көзделген» деп жазылған хабарламада. 

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, 2003 жылдан бері саяси қуғын-сүргін құрбандарына және зардап шеккен деп танылған адамдарға біржолғы өтемақы төленіп келеді.

ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің әлеуметтік көмек департаментінің директоры Асқар Аймағамбетовтің айтуынша, 2003–2024 жылдар аралығында бұл мақсатқа республикалық бюджеттен 4,7 млрд теңге бөлінген. Төлем мөлшері 2949 теңгеден 393,2 мың теңгеге дейінгі аралықта өзгереді. 2025 жылға арналған бюджетте 1,2 млрд теңге қарастырылған.

Саяси қуғын-сүргін құрбандары мен осы санаттағы мүгедектігі бар немесе зейнеткерлік жастағы зардап шеккен адамдарға, басқа да әлеуметтік төлемдерге қарамастан, арнайы мемлекеттік жәрдемақы (АМЖ) төленеді. Оның мөлшері 1,23 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) тең – 2025 жылы бұл 4837 теңге болды.

Аймағамбетовтің айтуынша, 2005–2024 жылдар аралығында АМЖ төлеуге республикалық бюджеттен 18,8 млрд теңге бөлінген. 2025 жылға 1,5 млрд теңге қарастырылған. 2024 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша АМЖ алушылар саны – 26 807 адам. Олар – саяси қуғын-сүргін құрбандары мен зардап шеккендер.

Реабилитацияланған азаматтар мен саяси қуғын-сүргіннен зардап шеккен, мүгедектігі бар немесе зейнеткерлік мәртебесі бар адамдар бірқатар әлеуметтік құқықтарға ие.

Атап айтқанда:

• қамауда, бас бостандығынан айыру орындарында, арнайы қоныстану аймағында, жер аударуда, мәжбүрлі еңбекке тартылған немесе психиатриялық мекемелерде өткізген уақытты зейнеткерлік еңбек өтілін үш еселік мөлшерде есептеу құқығы;
• өздеріне ыңғайлы уақытта жыл сайынғы еңбек демалысын алу және ұзақтығы 14 күнге дейінгі ақысыз қосымша демалыс алу құқығы;
• телефон байланысын орнатуда артықшылық;
• зейнеткерлер мен мүгедектігі бар адамдарға арналған интернат үйлеріне ҚР заңнамасына сәйкес мемлекеттік толық қамтамасыз ете отырып, бірінші кезекте орналасу құқығы;
• протездік-ортопедиялық бұйымдарды алуда жеңілдіктер;
• реабилитацияға қатысты мәселелер бойынша адвокаттардың тегін заң көмегі.

Сондай-ақ, өз құзыреті шеңберінде жергілікті атқарушы органдар мәслихаттардың шешімімен саяси қуғын-сүргінге ұшыраған және заңнамаға сәйкес кейін реабилитацияланған азаматтарға жергілікті бюджет есебінен қосымша қолдау шараларын қарастыра алады.

Атап айтқанда, жыл сайын Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күніне орай оларға біржолғы материалдық көмек көрсетіледі. 2024 жылы бұл көмек көлемі жергілікті бюджет есебінен 223,8 млн теңге болды.

Министрліктің мәліметінше, 1921–1954 жылдар аралығында Қазақстанда «халық жауларын» анықтау науқаны аясында шамамен 100 мың адам сотталған, оның ішінде 25 мыңға жуығы ату жазасына кесілген. 1932–1933 жылдардағы ашаршылық миллиондаған қазақстандықтың өмірін жалмады.

Республика аумағында сол кезде ГУЛАГ жүйесінің ең ірі лагерьлері – АЛЖИР, Степлаг, Қарлаг орналасқан. Репрессия жылдары Қазақстандағы лагерлерге 5 миллионнан астам адам жөнелтілген. Кейбір деректер бойынша, тұтқындардың нақты саны бұдан әлдеқайда көп болуы мүмкін.

1930–1940 жылдары республика Кеңес Одағы халқы үшін жаппай жер аудару орнына айналды. 1937 жылдың күзіне қарай Қазақстанға корей, түрік, иран, күрд, әзірбайжан ұлттарының жүздеген мың өкілдері көшірілді. Ұлы Отан соғысы кезінде мұнда неміс, грек, шешен, ингуш, қарашай, балқар, қырым татарлары және басқа да ұлт өкілдері депортацияланды. Жалпы депортацияланғандар саны 1,2 миллион адамға жетеді.

31 мамырда Қазақстанда аталып өтілетін  саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күніне орай Мемлекет басшысы мемориалға гүл шоқтарын қойып, қаза тапқандарды бір минут үнсіздікпен еске алды.

Содан кейін президент саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған «АЛЖИР» мұражай-мемориалдық кешеніне барды.