10 тамыз – Абай күні: Ақын бір қыста 12 қылмыстық іс бойынша тексерілгенін білген бе едіңіз?

Биыл қазақтың ұлы ақыны, ағартушысы, философы, композиторы, аудармашысы, қазақтың жазба әдебиеті мен әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі, реформатор Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының туғанына 181 жыл толып отыр. Оның шығармалары мен қара сөздері қазақ халқының рухани мұрасының ажырамас бөлігіне айналды. Арада бір жарым ғасырға жуық уақыт өтсе де, Абайдың өмір жолы, шығармашылығы мен философиялық ойлары өзектілігін жоғалтқан жоқ. Orda.kz ұлы ойшылдың өмірі мен мұрасы туралы маңызды деректерді ұсынады.

«Атадан алтау, анадан төртеу»

Абай Құнанбайұлы 1845 жылы Шыңғыс тауын жайлаған Тобықты руында дүниеге келген. Оның шын есімі – Ибраһим. Әжесі Зере еркелетіп «Абай» деп атағаннан кейін халық оны осы есіммен таныды.

Абайдың арғы тегі Орта жүздің Арғын тайпасындағы Тобықты руынан тарайды. Шежіре Олжай батырдан басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос және Жігітек тараған. Кейін олардың әрқайсысы жеке-жеке рулы елге айналған.

Айдостың Айпара есімді әйелінен Ырғызбай, Көтібақ және Топай туған. Солардың ішінде Ырғызбай ел басқару ісіне ерте араласып, беделге ие болған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар және Өскенбай дүниеге келеді. Өскенбай әділдігімен, ел ішіндегі билігімен танылған тұлға болған. Оның жары Зереден Құнанбай дүниеге келген.

Құнанбайдың төрт әйелі болған. Бәйбішесі Күңкеден Құдайберді туған. Ұлжан бастапқыда Құнанбайдың інісі Құттымұхамбетке атастырылған. Інісі қайтыс болғаннан кейін Құнанбай оны қазақтың әмеңгерлік дәстүрімен алған.

Ұлжаннан Тәңірберді, Ыбырай (Абай), Ысқақ және Оспан дүниеге келген. Үшінші әйелі Айғыздан Халиолла мен Ысмағұл туған. Ал қартайған шағында алған төртінші әйелі Нұрғанымнан ұрпақ сүймеген. Сондықтан Абайдың әйгілі: «Атадан алтау, анадан төртеу» деген сөзі өз отбасының құрамына қатысты айтылған.

Білімге құштар бала

Болашақ ақын бала күнінен әжесі Зеренің аңыз-ертегілерін тыңдап, анасы Ұлжанның тәрбиесін көріп өсті. Оның сөзге құмарлығы мен ой-өрісінің қалыптасуына осы екі тұлғаның ықпалы зор болды. Алғашқы сауатын әкесі өз туыстарының балалары үшін «Ескітам» қонысында салдырған медреседе ашқан. Кейін ауылдағы Ғабитхан молдадан білім алады.

Он жасында Семейдегі Ахмет Риза медресесіне түсіп, үш жыл оқиды. Сол жерде араб және парсы тілдерін меңгереді. Бірақ Абай діни біліммен ғана шектеліп қалмай, өздігінен ізденуге ден қояды. Ол Низами, Науаи, Сәғди, Хафиз, Физули секілді шығыс классиктерінің шығармаларын оқып, орыс тілін де меңгере бастайды.

Мұхтар Әуезов Абайдың бала кезіндегі ерекше зеректігін былай сипаттайды:

Жазушының айтуынша, Абай бала кезінде жаттаған кейбір өлеңдерін қартайған шағына дейін ұмытпаған.

Жастай ел басқару ісіне араласқан

Құнанбай баласының зеректігін ерте аңғарып, оның жан-жақты білім алғанын қалады. Алайда 13 жасқа келгенде Абайды Семейдегі оқуынан шығарып алып, ел басқару ісіне араластырады. Сол кезде Құнанбай ел ішіндегі тартыстарда өзіне сенімді серік қажет екенін сезіне бастаған еді.

Алғашында әкесінің тапсырмаларын орындап жүрген жас Абай аз уақыттың ішінде дау-шардың мәнісін түсініп, билік айтуға бейім тұлға ретінде танылады. Шешендігімен, әділдігімен көзге түскен ол ел арасындағы маңызды мәселелерге араласа бастайды.

1885 жылы Шар өзенінің бойындағы Қарамолада жүзден астам би мен болыс қатысқан төтенше съезд өтті. Сол жиында Абай төбе би болып сайланып, Семей өңіріндегі қазақтар үшін қылмыстық істерге қатысты заң ережесін әзірлеу тапсырылды.

Абай бастаған комиссия небәрі үш күннің ішінде 93 баптан тұратын құқықтық ережені дайындап шықты. Кейін бұл құжат қазақ қоғамындағы құқықтық қатынастарды реттеуге арналған маңызды тарихи құжаттардың бірі ретінде бағаланды.

Алайда Қарамола съезінен кейін Абайдың беделі артқан сайын оған қарсы адамдардың да қатары көбейді. Құнанбаймен бұрыннан араз болған туыстарының арасынан 17 адам Сібірге жер аударылғаны белгілі. Сол тартыстардың салдары кейінгі ұрпаққа дейін жалғасып, бітіспес жаулыққа ұласты.

Әкесі бастаған істі жалғастырған Абай да сол дау-дамайдың ортасында қалды. Оған түрлі жалалар жабылып, үстінен бірнеше мәрте арыз түсірілді. Тіпті 28 жасында бір ғана қыстың ішінде 12 түрлі қылмыстық іс бойынша тексерілген кезі болған.

Дегенмен ел арасындағы талай даудың бел ортасында шыңдалған Абай шешендігі мен сабырлылығының арқасында мұндай қысымдарға төтеп бере білді. 1898 жылы Мұқыр болысын сайлау кезінде тағы бір үлкен қақтығыс болды. Оразбай Аққұлұлы Жігітек, Мырза-Жөкең руларының беделді адамдары Әзберген, Бейсенбі, Бұланбай және Әбенмен бірігіп, Абайға қастандық ұйымдастырған.

Сол кезде Кәкітай, Уәйіс және Аппас сияқты жақын адамдары араша түсіп, ақынды аман алып қалады. Осы оқиғадан кейін Абай ел басқару ісінен біржола шеттеп, өзін түгелдей кітап оқуға, білім іздеуге және шығармашылыққа арнайды. Бұрын өзіне қастық жасаған адамдармен де татуласып, ел ішіндегі араздықты ушықтырмауға тырысқан.

Абайдың шығармашылығы

Абай алғашқы өлеңін он жасында жазған. Ал оның ақындық қуатын кеңінен танытқан алғашқы ірі шығармасы – «Қансонарда бүркітші шығады аңға». Абай қазақ поэзиясына жаңа мазмұн, жаңа өлшем, жаңа өрнек әкелді. Оның шығармаларының әрқайсысы көркемдігімен, терең ойымен және жаңашылдығымен ерекшеленеді.

Ақынның:

• «Сегіз аяқ»;
• «Қансонарда бүркітші шығады аңға»;
• «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым»;
• «Желсіз түнде жарық ай»;
• «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма?» сияқты өлеңдері қазақ әдебиетінің алтын қорына енді.

Абай тек ақын ғана емес, аудармашы ретінде де үлкен еңбек сіңірді.

Ол Александр Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан «Татьянаның хатын» мен «Ленскийдің сөзін», Михаил Лермонтовтың «Ой», «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Қанжар», «Теректің сыйы» және басқа да көптеген шығармаларын қазақ тіліне аударды.

Сонымен қатар мысал жанрын дамытып, сол арқылы қоғамдағы келеңсіз құбылыстарды, адам мінезіндегі кемшіліктерді сатиралық тәсілмен көрсетті. Абай поэма жанрында да өнімді еңбек етті. Оның «Масғұт», «Ескендір», «Әзім әңгімесі» поэмалары қазақ әдебиетіндегі көрнекті туындылардың қатарына жатады.

Абайдың философиясы мен қара сөздері

Батыс өркениеті, философиясы, ғылымы мен мәдениеті Абайдың дүниетанымының қалыптасуына айтарлықтай ықпал етті. Ол Шығыс пен Батыс мәдениетін сабақтастыра отырып, қазақ қоғамына жаңа ойлау жүйесін ұсынды. Ақын шығармашылығының негізгі өзегі – адам.

Абайдың ең іргелі мұраларының бірі – қара сөздері. Бұл еңбектерінде ол қоғамдағы кемшіліктерді, адам бойындағы мінез-құлықты, білім мен ғылымның, еңбек пен әділеттің, ар мен иманның мәнін жан-жақты талдады.

Қара сөздердің бірқатары алғаш рет 1918 жылы Семейде жарық көрген «Абай» журналында жарияланды. Кейін бұл еңбектер орыс, қытай, француз және әлемнің өзге де көптеген тілдеріне аударылды.

Ұлы ойшылды өмірдің мәні, қоршаған орта, табиғат, адам болмысы мен дүниенің заңдылықтары терең толғандырды. Ол өз шығармаларында адамзат баласының өмір сүру мақсаты, дүниедегі орны мен рухани жетілу жолын іздеді.

«Адам өмірінің мақсаты – кемелдену мен жетілу», – дейді Абай. Оның пікірінше, адам тек тәнін ғана емес, жанын да тәрбиелеуі керек. Мысалы, спортпен айналысу арқылы адам денесін шынықтырады, ғылым мен өнер арқылы ақыл-ойын дамытады. Бірақ бұлардан да маңыздысы – рухани жетілу.

Абайдың түсіндіруінше, жан жүректе орын тебеді. Жүрек – адамның бүкіл іс-әрекетін басқаратын рухани орталық. Егер адамның жаны жетілмесе, оның ісінде де кемшілік болады. Ішкі дүниесі таза, жүрегі мейірімге толы адам ғана қателікке бой алдырмай, дұрыс өмір сүре алады. Сондықтан ақын адам бақытының негізі жүрек тазалығында деп білді.

Отбасы және өміріндегі ауыр қайғылар

Абай үш әйел алған.

Бәйбішесі Ділдәдан Ақылбай, Әбдірахман, Күлбадан, Әкімбай, Мағауия және Райхан дүниеге келген. Екінші әйелі Әйгерімнен Тұрағұл, Мекайыл, Ізкайіл және Кенже туған. Осылайша ақын жеті ұл, үш қыз тәрбиелеген.

Ал әмеңгерлік жолымен алған әйелі Еркежаннан ұрпақ сүймеген.

Абай тек өзі ғана білім іздеп қоймай, балаларының да сауатты болуына ерекше көңіл бөлген. Әсіресе офицерлік білім алған ұлы Әбдірахманнан үлкен үміт күткен. Алайда тағдыр ақынға ауыр сынақтарды қатар жіберді. Әбдірахман құрт ауруынан қайтыс болды. Көп ұзамай Абайдың сүйеніші болған інісі Оспан дүние салды. Бұл екі қаза ақынның өміріндегі ең ауыр соққылардың бірі болды.

Сол кезеңде Абай жақын достарының сатқындығын, жалғандығы мен опасыздығын да бастан өткерді. Бір болыстық сайлау кезінде бұрынғы сенімді серіктері бір түннің ішінде қарсы жаққа шығып кеткен.

Сонымен бірге Тобықты ішіндегі ежелгі қарсыласы Оразбайдың адамдары бір сайлау кезінде Абайды соққыға жыққан. Осындай ауыр кезеңдердің үстіне сүйікті ұлы Мағауияның қайтыс болуы ақынды мүлде қажытты.

Мағауия дүние салғаннан кейін Абай ешкіммен сөйлеспей, тұйықталып қалған деседі. 1904 жылы 23 маусымда Мағауия қайтыс болды. Араға тура қырық күн салып, Абай Құнанбайұлы да өмірден өтті. Бір жарым айдан кейін ақынның үлкен ұлы Ақылбай Семейде дүниеден озды.

Абай мұрасын кімдер зерттеді?

Абайдың өмірі мен шығармашылығын ғылыми тұрғыдан зерттеу Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлының еңбектерінен бастау алады.

1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлы «Қазақ» газетінде жарияланған «Абай – қазақтың бас ақыны» мақаласында:

«Одан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ», – деп баға берген.

1909 жылы Санкт-Петербургте Абай өлеңдерінің тұңғыш жинағы жарық көрді. Жинаққа жүз қырыққа жуық өлең мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары енгізілді.

Кітапты дайындап, бастыруға Кәкітай Ысқақұлы мен Абайдың ұлы Тұрағұл атсалысты. Сонымен қатар Кәкітай Ысқақұлы ақынның алғашқы өмірбаянын жазған тұлға ретінде белгілі. Абайдың көзі тірісінде шығармалары көп жарияланбаған. Оның өз қолжазбалары сақталмағандықтан, мұрасы негізінен Мүрсейіт Бікеұлы көшіріп қалдырған қолжазбалар арқылы бүгінгі күнге жетті.

Кеңес дәуірінің алғашқы кезеңінде Абай мұрасы төңірегінде түрлі пікірталастар болды. Соған қарамастан Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ілияс Жансүгіров, Құдайберген Жұбанов, Сұлтанбек Қожанов сынды қайраткерлер ақын мұрасын қорғап, ғылыми мақалалар жариялады.

«Абай бұл сөздің ұнамды мәніндегі ең озық реалист-суреткер болды. Сондықтан оның әдеби мұрасы біз үшін баға жетпес байлық болып табылады» деп жазды Сәбит Мұқанов.

Ал Мұхтар Әуезов Абайтануды дербес ғылым деңгейіне көтерді. Оның «Абай жолы» эпопеясы ұлы ақынның тұлғасын әлемге танытып қана қоймай, Абайтану ғылымының қалыптасуына зор үлес қосты.

Абайды әлемге танытқандар

Абай шығармаларын шетелде насихаттауға көптеген аудармашы еңбек сіңірді. Солардың бірі – Қытайдағы Ха Хуан Жан (Хабай). Ол Шыңжаң өлкесіндегі қазақ ауылында дүниеге келіп, бала кезінен Абай шығармаларын жаттап өскен.

1950 жылы «Ескендір» поэмасын, 1958 жылы «Масғұт» поэмасын қытай тіліне аударып, Пекинде жеке кітап етіп шығарды. Жалпы Хабай Абайдың 167 өлеңін, үш поэмасын және 45 қара сөзін ханзу тіліне толық аударған. Сонымен қатар «Абай және Абай шығармалары» атты үш кітап жазып, Пекинде бастырып шығарған. Абай шығармалары грузин, қарақалпақ, қырғыз, татар, француз, ағылшын, түрікмен және ұйғыр тілдеріне де аударылды.

Биыл қазақтың бас ақыны Абай Құнанбайұлының туғанына 181 жыл толып отыр. Оның шығармалары қазақ әдебиетінің ғана емес, әлемдік мәдениеттің де құнды мұрасына айналды.

Оқи отырыңыз:

• Тоқаев Астанада «Болашақ ойындарын» ашты: Қазақстан бейбітшілік пен дамуды қолдайды
• Құрылтай сайлауы: Партиялар ұлттық теледебатта өз бағдарламаларын таныстырды