ЖЭО-ның қарызға салынып, тариф арқылы халықтың мойнына ілінетіні нақтылана түсті: бұған АЭС-тің қандай қатысы бар?

Мамыр айының соңында Ресейдің қатысуымен Қазақстанда үш көмір электр станциясын (ЖЭО) салу жоспары күйреудің алдында тұрғаны белгілі болды. Енді бұл жобаны ресейлік компания емес, басқа инвестор жүзеге асыруы мүмкін. Мұнай-газ саласының сарапшысы Олжас Байделдиновтің пікірінше, бұл жағдай ешқандай жақсылық әкелмейді, деп хабарлайды Orda.kz.

Telegram-арнасында Олжас Байделдинов ресейлік «Интер РАО» компаниясының жобаны қаржыландыруда қиындыққа тап болғанын айтты. Ал Қазақстанның бұл ЖЭО-ларды өз бетімен салуға қауқары жоқ — қажетті біліктілік те, қаржы да жетіспейді. Бұл – үлкен мәселе.

«Үш ЖЭО салу туралы меморандум 2023 жылдың қарашасында жасалды. Серіктестер — «Интер РАО – Экспорт» және «Самұрық-Энерго». Көкшетаудағы ЖЭО: электр қуаты — 240 МВт, жылу қуаты — 520 Гкал/сағ, болжамды құны — шамамен 800 млн доллар. Семейдегі ЖЭО: 360 МВт, 742 Гкал/сағ — 950 млн доллар. Өскемендегі ЖЭО: 360 МВт, 1007 Гкал/сағ — 1,1 млрд доллар. Жобаларды 2028 жылға дейін аяқтау жоспарланған еді. Бірақ енді, шамасы, бұл жобалар 2030–2032 жылдан әріге шегеріледі. Жалпы қаражаты үш миллиард долларға жуық инвестициялық жобалар бұзылғалы тұр, ал кейбір белсенділер мен БАҚ «Ресейдің қолынан келмейді» деп қуанып жатыр. Ал үш қаланың энергожүйесі қыста қалай болады – бұл оларды аса алаңдатпайды», — деді Олжас Байделдинов. 

Сарапшының айтуынша, бұл жобалар Ресейдің өзіне де тиімді емес. Қазақстан Ресейден электр энергиясын белсенді импорттап отыр: 2023 жылы – 4,7 млрд кВт/сағ, 2017 жылмен салыстырғанда импорт 3,6 есе өскен. Қазақстан электр энергиясын ең жоғары сұраныс кезеңдерінде сатып алып, артығын үш есе арзан бағамен қайта сатады. Ресей үшін электр станцияларын өз аймағында салу әлдеқайда тиімді болар еді.

Алайда бұл жобаға қызығушылық танытқан – тек Ресей. Неліктен?

«Үш көмір ЖЭО салуға тендер жарияланды. Тіпті екі рет. Бірақ Ресейдің мемлекеттік корпорациясынан басқа ешкім өтініш берген жоқ. Себебі көмір – бүкіл әлемде «лас энергия көзі» ретінде танылып, оны қаржыландыруға тыйым салынған. Түркиялық бір компания қатысуға ниет білдірген еді, кейіннен бас тартты», — дейді Байделдинов. 

Orda.kz-ке берген эксклюзивті пікірінде сарапшы үш ЖЭО құрылысы Ресей мен Қазақстан арасындағы бейресми келісімнің бір бөлігі болуы мүмкін екенін айтты. Егер Қазақстандағы алғашқы АЭС-тің жобасын «Росатомға» сеніп тапсырса, қалған үш станция осы жобаның «бонусы» секілді болуы ықтимал.

«Менің ойымша, бұл станциялар АЭС жобасына «қоса берілген нысандар». Бұл бөлек лот болса да, және оны әртүрлі заңды тұлғалар жүзеге асырса да, осындай келісім болған сияқты. Әйтпесе, Ресей жеңілдетілген несие беріп, көмір ЖЭО-ларын салуы қисынсыз. Себебі көмір ЖЭО-ларын қазір ешкімге салу қызық емес — тендер екі рет өтіп, оған ешкім қатыспады. Сондықтан бұл – әлеуметтік міндеттер шеңберіндегі жоба деп ойлаймын. Әлеуметтік деп отырғаным – бұл үш қаладағы 3 млрд долларлық құрылыс құнын ақыр соңында тұрғындар тариф арқылы өтейді. Бірақ сол тариф он жыл ішінде инвестицияны өтей алады деп айту қиын», — деп түсіндірді Олжас Байделдинов. 

Ресейдің бұл жобадан бас тартуы – қуанышты жаңалық емес. Себебі басқа шетелдік инвестор құрылысқа басқа валютада төлем талап етеді. Байделдинов мұны ипотекамен салыстырады: үйді 20 жылға доллармен немесе юаньмен несиеге алу – қауіпті, өйткені ондай валюта бағамы жылдар өте қатты өзгеруі мүмкін. Мысалы, 2009 жылдан бері юань долларға шаққанда 7%-ға арзандаса, ал теңге 433%-ға құнсызданды.

«Қаржыландыру валютасы неге маңызды? Себебі тұрғындар ТЭЦ құрылысын несиелеуді сол валютада тариф арқылы қайтарады. Өкінішке қарай, халық та, БАҚ та мұны түсінбей отыр. Бірақ жаңадан салынған ЖЭК (жаңартылатын энергия көздері) мен оларға берілген жеңілдіктер нәтижесінде тарифтер өскен кезде түсінеді. Біз үшін рубльмен несие алған әлдеқайда тиімді болар еді», — деді Олжас Байделдинов. 

Енді басты сұрақ — Қазақстан осындай «қарызды» көтере ала ма? Өйткені Ресей Орталық банкінің негізгі мөлшерлемесі 21%, демек несие шамамен 25% мөлшерлемемен беріледі. Бастапқыда Ресей бұл жобаны ішінара субсидиялайды деген үміт болған. Алайда РФ Еуразиялық даму банкінің капиталы құрамынан шығып кетті, ал басқа қаржыландыру көзі көрінбей тұр.

«Нәтижесінде бұл жағдайда ұтылған Ресей емес, біз. Екінші жағынан, егер алғашқы атом электр станциясын салуға Қытайдың China National Nuclear Corporation (CNNC) компаниясы таңдалса, онда бұл үш ЖЭО да «қоса берілген» нысан ретінде Қытайға кетуі мүмкін», — деп түйіндеді Олжас Байделдинов.

Бұған дейін сарапшы Нұрлан Жұмағұлов Ресей Қазақстанға қысым көрсетіп, АЭС-тің бас мердігері ретінде «Росатомды» тықпалап отыр деп мәлімдеген болатын.

2024 жылғы 16 тамызда Алматыда Қазақстандағы атом электр станциясын (АЭС) салу мәселесін талқылаған жиын өтті. Orda.kz тілшісі сол жиынға қатысып тараптардың пікірін жариялады.

Былтырдың өзінде Ұлттық экономика вице-министрі Арман Қасенов Сенат дәлізінде  Қазақстанда АЭС-ті қарызға салуға, яғни бөліп төлеуге болатынын хабарлаған болатын.