«Түрмедегі азап»: Марат Жыланбаевқа адам құқығы жөніндегі уәкіл сол күйі келмеді

Қазір құқық қорғаушылар дабыл қағып жатқан істер көп. Мысалы, биыл Мұхтар Әбіләзовтен сұхбат алған журналист Думан Мұхамедкәрім жақында 7 жылға сотталды. Былтыр дәл сондай баптармен сотталған Марат Жыланбаев осыған дейін өз құқықтарының тапталып жатқанын айтып, Адам құқықтары жөніндегі уәкілді шақырған болатын. 

Orda.kz бұған дейін Марат Жыланбаев жайлы жазды. Ал енді қазір «Азаттық радиосы» уәкілдің келмегені жайлы айтып, адвокатының сөздерін жариялады. Сондай-ақ, онда Марат Жыланбаев түрмедегі қысым мен азық-түлігін түрме қызметкерлері бүлдіріп тастайтыны жайлы айтады.

2023 жылы Марат Жыланбаевқа Қазақстанда тіркелмеген, «Алға, Қазақстан» ұйымы істеріне қатысы бар және экстремистік ұйымды қаржыландырды деген айып тағылып, 7 жылға сотталды. Ол түрмедегі азапты айтып, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаевқа хат жолдаған болатын. Ақыры Адам құқықтары жөніндегі уәкіл сол күйі түрмеге келмеді. 

Марат Жыланбаев кім?

Марат Жыланбаев — әлемдегі 4 шөлді кесіп өткен жалғыз марафоншы. Ол Азиядағы Қарақұм шөлінің 1200 шақырымын 20 күнде кесіп өтсе, дүниежүзіндегі ең үлкен шөл Сахараның 1700 шақырымын 24 күнде жүріп өткен. Тарихқа енген желаяқ қазақ талай шөлді басып өтіп, 7 рет рекордтық көрсеткішке жетіп, Гиннестің рекордтар кітабына енді.

Сондай-ақ, халықаралық «Synergy Global Forum» форумына спикер ретінде қатысқан тұңғыш қазақ. 2023 жылы ғана марафоншы сөз сөйлердің алдында ешқандай дайындық болмағанын, ұйымдастырушылар «өзіңіз жайлы айтсаңыз болды» дегенін хабарлаған болатын. 

Мұқалмас жігердің символына айналған Марат Жыланбаев колония қызметкерлері өзіне қысым көрсетіп жатқанын айтып, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаевқа хат жолдаған болатын.

Азаттық радиосы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің келмегенін хабарлады.

19 маусымда №4 мекемені Ақмола облысы бойынша адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өкілі Абылай Муханжаров барып, Жыланбаевпен кездескен болатын. Ол Жыланбаевқа түрме қызметкерлері тарапынан қысым жасалып жатқанын жоққа шығарды. Муханжаров Жыланбаевқа микротолқынды пеш пен кір жуғыш машина жеткізілгенін де хабарлады.

«Жыланбаевтың кір жуғыш машина мен микротолқынды пешті пайдаланып жатқанын өзім көрдім. Ол тұтқындар арасында ешкімді атаған жоқ және олардың тарапынан қысым болғанын айтқан жоқ. Оның тамақтану, жуғыш заттар мен спортпен айналысуға қатысты талаптары орындалды. Мен бұған ерекше көңіл бөлдім», — деп мәлімдеді Азаттыққа Абылай Мұханжаров.

Марат Жыланбаевтың адвокаты Мейіржан Досқараевтың айтуынша, омбудсмен өкілі кете салысымен бұрынғыдай қысым жалғаса берген.

Еске сала кетсек, әлемге әйгілі марафоншы және «Алға, Қазақстан!» оппозициялық партиясын құруды ұсынған Марат Жыланбаев түрмеде зорлық-зомбылық пен қысым көріп жатыр. Тұтқынның адвокаты Мейіржан Досқараев Жыланбаевтың екі ай бойы тәртіптік изоляторда болған кездегі жағдайын ашып көрсетті. Түрмедегі жағдайлар мен зорлық-зомбылыққа қарамастан, Жыланбаев өз құқықтары мен бостандығы үшін күресін жалғастырып жатыр.

Марат Жыланбаев өзінің 61 жасқа толған күнін Степногорск түрмесінің суық және тар камерасында қарсы алды. Оны тәртіптік изоляторға екі айға жіберген, бұл уақыт ішінде оның денсаулығы нашарлап, өміріне қауіп төніп отыр. Түрмеге кіргеннен кейін Жыланбаев аштық жариялады, ол түрме қызметкерлері мен басқа тұтқындардың қысымынан қорқып, тағамнан бас тартты.

«Түрмедегі жағдай тек нашарлап барады. Түрме әкімшілігі басқа тұтқындарды провокация жасауға итермеледі. Маратты табалайтын әрекеттер, мысалы, киімсіз қалдырып, жаттығу жасауға мәжбүрлеп жатыр», — деді адвокат Мейіржан Досқараев.

Қысымға қарамастан, Жыланбаев өз құқықтары үшін күресті тоқтатпай келеді. Тамақтану нормаларын сақтауды және түрмедегі жағдайларды жақсартуды талап етеді.

Түрме әкімшілігінің өкілдері, оның ішінде мекеменің уақытша басшысы Қанат Тулақов айыптауды жоққа шығарады. Олар Жыланбаевтың жағдайы белгіленген стандарттарға сәйкес келетінін және тексерулер заң шеңберінде жүргізілетінін айтады.

Алайда адвокаттың мәлімдемелері мен Human Rights Watch және Human Rights Foundation сияқты құқық қорғаушы ұйымдардың қолдауымен, Жыланбаевтың ісі халықаралық қоғамдастықтың назарын аударып отыр. Халықаралық ұйымдар Жыланбаевтың ісін БҰҰ-на жіберіп, Қазақстан үкіметін қысымды тоқтатып, оны босатуға шақырды.

Марат Жыланбаев түрмедегі барлық қиындықтарға қарамастан, Қазақстандағы адам құқықтары үшін күрестің символына айналды. Оның ісі елдегі қылмыстық әділет жүйесінің реформаларға мұқтаж екенін көрсетеді. Жыланбаевтың оқиғасы тек қиын жағдайға тап болған адам туралы емес, сонымен қатар мемлекеттік органдардың оппозицияны басу үшін қандай әрекетке баруға дайын екенін көрсетті. Қазақстан билігі елдегі саяси қысымдарды жоққа шығарады.