Қазақстан белсенділерді Өзбекстанға экстрадициялауға жол бермеуі керек – HRW

Қазақстан билігі қарақалпақ диаспорасының белсенділерін Өзбекстанға қайтармауы керек. Мұндай қорытындыны Human Rights Watch адам құқықтарын қорғау жөніндегі үкіметтік емес ұйымның сарапшылары жасады. Олардың пайымдауынша, белсенділер қылмыстық қудалау мен азаптауларға ұшырайды.

Әңгіме Қазақстанда тұратын, бірақ Қарақалпақстандағы конституциялық өзгерістерге байланысты жаппай тәртіпсіздіктер кезінде өз республикасының егемендік мәртебесін қорғаған төрт белсенді туралы болып отыр.

— Өзбекстан Қарақалпақстандағы шілдедегі наразылық шерулерін басып-жаншу аясында қарақалпақ диаспорасындағы белсенділерді нысанаға алып жатқан сияқты. Егер бұл белсенділер Өзбекстанға күштеп қайтарылса, оларды азаптау  мен саяси астарлы қылмыстық қудалау қаупі төнеді, ал мұндай жағдайда оларды экстрадициялау Қазақстан үшін халықаралық-құқықтық тыйымды бұзуды білдіреді, сондықтан билік одан бас тартуы керек, - дейді Human Rights Watch ұйымының Орталық Азия бойынша аға зерттеушісі Мира Ритман.

Алматыда қарақалпақ белсенділерін Қазақстан полициясы ұстағанын Orda.kz бұған дейін жазған болатын.

Төрт адам 13 қыркүйек пен 5 қазан аралығында ұсталды, олардың барлығына Өзбекстан билігі халықаралық іздеу жариялады. 47 жастағы диссидент блогер Қошқарбай Төремұратов пен 53 жастағы оппозиция жетекшісі Жангелді Жақсымбетов қыркүйектің 13-і күні кешке үйлерінде ұсталды. 55 жастағы кардиолог Раиса Худайбергенова 16 қыркүйек күні кешке Алматы маңындағы жұмыс орнында ұсталды. Белсенді Зиуар Мирманбетованы 4 қазанда үйінен алып кеткен.

— Қамауға алынғаннан кейін екі күн ішінде сот Өзбекстан оларды экстрадициялауды ресми түрде сұрайды деп күтілуде, - дейді Адам құқықтары және заңдылықты сақтау жөніндегі Қазақстан халықаралық бюросының босқындар және баспана мәселелерімен маманданған заңгер Денис Живаго.

Қамаудың ең ұзақ мерзімі – бір жыл. Живагоның айтуынша, 13 қазанда Алматы соты Төремұратовтың мерзімін ұзартып қойған. Төрт белсендінің де Қазақстаннан баспана сұрағаны белгілі. Ал енді Human Rights Watch ұйымы ел билігін Төремұратов, Жақсымбетов, Худайбергенова және Мирманбетованы мүмкіндігінше тезірек пана іздеуші ретінде ресми тіркеуге шақырады.

— Қазақстан кез келген адамдарды олардың өміріне немесе бостандығына қауіп төнуі мүмкін немесе азаптауға ұшырауы мүмкін жағдайларға экстрадициялауға немесе өзге де мәжбүрлеп қайтаруға халықаралық құқықта бекітілген тыйымды басшылыққа алуға міндетті. Азаптауға қарсы конвенция босқын мәртебесіне қарамастан кез келген адамның азаптауға ұшырауы мүмкін жерге қайтарылуына тыйым салады. Босқындар мәртебесіне қатысты 1951 жылғы Конвенция және оның 1967 жылғы Хаттамасы осы контекстте пана іздеушілерді қамтитын босқындардың олар деп тану туралы өтініштері толық және әділ қаралғанға дейін олардың қайтарылуына тыйым салады, - дейді HRW сарапшылары.

Айтпақшы, әзірге белсенділерге қатысты нақты айыптар жарияланған жоқ, бірақ бірнеше процессуалдық құжаттарды көрген қарақалпақ диаспорасының алматылық белсендісі Ақылбек Мұратов Human Rights Watch ұйымына ұсталғандар үшін іздеу жарияланғанын айтты. Оларды мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген болжам бар.

Оларды 40 күнге қамауға алу туарыл қаулы шыққан.  Құқық қорғаушылар тағылған айып Қарақалпақстандағы наразылықтарға байланысты болуы мүмкін деп болжайды. Содан кейін шерулер билік пен халық арасындағы ашық қақтығысқа айналып, 20-ға жуық адам қаза тауып, екі жүзден астам адам жарақат алды. Бір кездері Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиеев тіпті шерулердің артында «шетелдік күштер» тұрғанын мәлімдеді, бірақ ол сол кезде Конституциядағы атышулы түзетулерді алып тастауға уәде берді.

Human Rights Watch ұйымының хабарлауынша, бірінші кезеңде 500-ден астам адам ұсталған, БАҚ олардың кейбіреулерінің қатыгездік пен азаптауларға ұшырағанын және адвокаттармен және отбасы мүшелерімен байланыстары шектеулі болғанын хабарлады. 8 шілдеде Өзбекстанның Бас прокуратурасы 14 адамға Өзбекстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 159-бабы бойынша конституциялық құрылысқа қол сұғушылық жасады деген айып тағылғанын хабарлады.

Қазақстан қатысушысы болып табылатын адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттар Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы кез келген екіжақты немесе аймақтық келісімдерге қарағанда басымдылыққа ие, деп атап өтті Human Rights Watch.

— Белсенділердің баспана сұрауы мен Өзбекстанның бұл адамдарды экстрадициялау туралы өтініштерін қараған кезде Қазақстан Өзбекстандағы азаптаулар мен қатыгездік туралы сенімді мәліметтерді ескеруі керек, - дейді Ритман.

Оның айтуынша Қазақстанның осы ерлер мен әйелдерді Өзбекстанға мәжбүрлеп қайтарылған жағдайда туындауы мүмкін қудалау мен азаптау қаупінен қорғау бойынша халықаралық құқықтық міндеттемелері бар.

2020 жылдың наурыз айында Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге қатысушы мемлекеттердің орындалуын қадағалайтын БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитеті «түрме қызметкерлері тарапынан  азаптаулар мен қатыгездіктер, соның ішінде жыныстық зорлық-зомбылық пен зорлау» туралы хабарлардың жалғасуына алаңдаушылық білдірді.

Комитет сондай-ақ «осындай істер бойынша жазаланбау деңгейінің жоғары екендігін, бұл Қылмыстық кодекстің 235-бабы бойынша жүргізілген тергеулердің, сот процестерінің және соттау үкімдерінің аздығымен, сондай-ақ кінәлілердің тым жеңіл жазаланатынын» атап өтті.