Жемқор шенеуніктер квазимемлекеттік секторда жұмыс істей алмайды – Конституциялық сот

Екі қазақстандық азамата сыбайлас жемқорлықпен ұсталып, квазимемлекеттік компанияларда жұмыс істеуге тыйым салатын конституциялық норма мен заңды даулауға тырысты.

Ер адамдар жұмысқа орналасуға шектеу қою заңды ма, жоқ па, соны түсінгісі келді, өйткені Конституцияға сәйкес әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіпті еркін таңдауға құқығы бар. 
Алайда, сот бірден мұндай құқықтар Республика азаматтарының мемлекеттік қызметке қол жеткізуге тең құқығымен  байланысты екенін түсіндірді. Ал «мемлекеттік қызметші лауазымына кандидатқа қойылатын талаптар тек қана қызметтік міндеттер сипатымен айқындалады және заңмен белгіленеді».

Сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған тұлғаның квазимемлекеттік сектор субъектілеріне жұмысқа орналасуын шектеу сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге бағытталған және конституциялық маңызды мақсаттарды көздейді. 

Бұл мақсаттар мемлекеттік институттардың тиімді жұмыс істеуі, олардың қызметіне халықтың жоғары сеніміне негізделген қоғамдық заңдылық пен тәртіпті сақтау және тиісінше қамтамасыз ету, сондай-ақ оларға жүктелген міндеттерді ойдағыдай шешу туралы  Конституциялық Сот бөлігінде айтылады.

Қазіргі уақытта сыбайлас жемқорлық ұлттық қауіпсіздікке төнген негізгі қатерлердің бірі ретінде қарастырылуда (Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 6 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі туралы» Заңының 6-бабы). Демек, үкімде қосымша жаза ретінде көрсетілмеген бұл шектеу заңмен сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаудың жалпы құқықтық салдары ретінде қолданылады.

Еңбек кодексінің осы нормасын осылай түсінетін болсақ, ол Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасына қайшы келмейді және адамның басқа салалардағы еңбек қызметімен айналысу құқығын жоймайды.

Алайда, бұл ереже тек квазисектордағы басқарушылық қызметпен айналысатындарға ғана қатысты.

Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасаған адамның квазимемлекеттік сектор субъектілерінде жұмысқа орналасуын шектеу (Еңбек кодексінің 26-бабының 2-тармағының 2 тармақшасы) «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңмен құқықтық қатынастарда: шешімде көрсетілген осы ұйымдардағы басқарушылық функцияларды орындауға байланысты лауазымдарға үміткер тұлғаларға  қолданылады.

Нәтижесінде, Конституциялық Сот азаматтардың өтініштерін тексере келе, Конституциялық Сот берген түсініктемеде Еңбек кодексінің 26-бабы 2-тармағының 2) тармақшасын Конституцияға сәйкес деп таныды:

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Заңымен құқықтық қатынаста сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған адамның квазимемлекеттік сектор субъектілеріне жұмысқа орналасуын шектеу басқарушылық функцияларды орындаумен байланысты осы ұйымдарда  лауазымдарға орналасуға үміткер адамдарға қолданылады.

Сондай-ақ Конституциялық Сот «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның 16-бабы 3-тармағының 8) тармақшасын Конституцияға сәйкес деп таныды.