Назарбаевтан «мұраға» қалып, қоқысқа айналған шахталар мен ядролық нысандарды сату қиынға соқты

Қазақстан 90-шы жылдардың ортасында ядролық қарудан бас тартқанына қарамастан, елімізде кеңестік әскери инфрақұрылымның қалдықтары қазылып, сатылып жатыр. Байқоңырда 30 жылға жуық уақыт бойы Нұрсұлтан Назарбаевтың маңызды «жетістіктерінің» бірі деп саналған іске қосу шахталарынан құтылу оңай болмай тұрғанын Orda.kz баяндайды.

 Оқиғаның әлқиссасы

Кеңес Одағы ыдырағанда Беларусь, Қазақстан, Ресей және Украина өз аумақтарында бұрынғы кеңестік стратегиялық ядролық қару мен инфрақұрылымды «мұраға» алып қалды.

NUCLEAR STATUS REPORT есебінен скриншот

Нақты айтқанда, ол кезде Қазақстанда:

•  шамамен 1400 стратегиялық оқ-дәрі және 104 шахталық Р-36M (SS-18) іске қосу қондырғылары;
• іске қосу және сынақ инфрақұрылымының көптеген нысандары (шахтаның іске қосу қондырғылары, сынақ тоннельдері және т.б.);

1992 жылғы мамырда барлық төрт мемлекет Лиссабон хаттамасына қол қойып, START I шартына қосылды. Келісім 1994 жылғы 5 желтоқсанда күшіне енді, ол кезде Құрама Штаттар мен қалған төрт қатысушы Будапеште ратификациялау грамоталарын алмасты.

1996 жылдың соңында Беларусь, Қазақстан және Украина өз аумақтарындағы барлық ядролық қаруды Ресейге беріп, Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылды.

Бұл есепте 1992 жылдың басында Қазақстанның стратегиялық емес ядролық қаруы да болғаны айтылған.

«Стратегиялық емес ядролық қаруды корабльдер мен базалардан шығару процесі 1991 жылы басталған болуы мүмкін, бірақ 1991 жылғы желтоқсанның соңында Кеңес Одағы ыдырағанға дейін аяқталмаған. Нәтижесінде 1992 жылдың басында стратегиялық емес ядролық қарудың 4000-ға жуығы Беларусь, Қазақстан және Украина аумағында болған. 1991 жылғы желтоқсан айындағы Алматы келісімінің талаптарына сәйкес бұл қару жедел түрде Ресейге әкетілді, құжат қорытындысына 1992 жылдың мамырына дейін толығымен аяқталды» деп жазылған.  

 Нәтижесінде:

• 1400 стратегиялық ядролық қару (104 СС-18 зымыранын қоса алғанда) Ресейге тасымалданды;
• 147 шахталық іске қосу қондырғылары мен ілеспе құрылыстар жойылды;
• 194 ядролық сынақ тоннелі бітелді;
• жеті ауыр бомбалаушы ұшақ бөлшектелді (тағы 40 ұшақ Ресейге қайтарылды).

АҚШ-тың Қазақстандағы қауіп-қатерді азайту жөніндегі бағдарламалары (CTR - Cooperative Threat Reduction) егер өзінің ядролық қаруын сақтап қалса, әлемдегі үшінші ірі ядролық мемлекетке айналатын елді толық қарусыздануға алып келді.

 Фото: e-auction.e-qazyna.kz

                          Фото: e-auction.e-qazyna.kz

«Ядролық қоқысқа» айналған ғарыш айлағы

Қазір ядролық мұра ретінде қалдықтарды алып қалған Қазақстан-Ресейлік «Инфракос» кәсіпорны одан құтылуға тырысуда. Жақында мемлекеттік аукцион сайтында «Байқоңыр» ғарыш айлағы аумағында болат материалдар мен қара металл сынықтарын сатуға арналған лот пайда болды. Кеңес дәуірінде ядролық зымырандарды ұшыруды жоспарлаған ұшырғыш шахталар қазір ештеңеге жарамай, құрғақ есепке желеу болып отыр.

Жалпы алғанда, «Инфракос» өзінің істен шыққан көптеген мүлкін сатады, бірақ бұл лот - 1995-1996 жылдары Назарбаев салтанатты түрде жойған іске қосу шахталары. Жеке өзі емес, әрине, бірақ өзінің қатаң басшылығымен.

                         Фото: e-auction.e-qazyna.kz

 Осы лотқа қоса берілген есепке сәйкес, бағалаушылар нысанды тек 2025 жылдың сәуірінде ғана қарап шықты. Негізінен ол тас тақталар, шлактекшелер, бағаналар, арматуралар, сынған ғимараттар мен құрылыстар, түрлі тораптар мен мамандандырылған жабдықтардың бөлшектері. Яғни, бір сөзбен айтқанда бұл сынық қалдықтары (лоттың атауында көрсетілгендей) және оны кәдеге жаратуға ғана болады. Алайда оның құны 449 млн теңгеге бағаланды. Сауда-саттықтың басталуы 4 қарашаға белгіленді, бірақ өтінім болмағандықтан ол өткізілмеді.

Бұл қирауларды біздің еліміз үшін тарихи жағдай деп санауға болады. Олар Қазақстанды бейбітшіл мемлекет ретінде таныстыру арқылы оның тұңғыш президенті - Нұрсұлтан Назарбаевтың саяси мансабын бастап берді. Бірақ сынған бетонның, арматураның бәленбай тоннасы ешкімге қажетсіз қоқыс болып қалады деп кім ойлаған?

 Іске қосу шахталарының орналасу схемасы. Сурет: e-auction.e-qazyna.kz

Дегенмен, бұл «Инфракос» іске асыруға тырысып жатқан жалғыз нәрсе емес. Сондай-ақ құрылысы аяқталмаған үйлер, цистерналар, темір жол доңғалақтары мен вагондары, ескі ғимараттар және тіпті миллиард теңгенің кабельдік желісі сатылды. Бұл желінің бір бөлігін олар сата алды, бірақ бұл жерде де қиюы келмеген дүние жетерлік.

                           Фото: e-auction.e-qazyna.kz

Қызылордада көлік прокуратурасы «Инфракос» бюджет ақшасын орынсыз шығындағанын анықтады. KazakhinTrade компаниясы кабельдік желіні бөлшектегеннен кейін «Инфракостан» кабель өнімдері қалдықтарын сатып алған, бірақ ақшаны мерзімінде төлемеген болып шықты.

                          Фото: e-auction.e-qazyna.kz

«Инфракос» өз кезегінде қарызын қайтарып алуға әрекеттенбеді, тіпті алдыңғы қарызын төлемей жатқан компаниямен жаңа шарт жасасты, оған іс жүзінде басқалардан артықшылық берілді.

Жағдай тек прокуратураның араласуынан кейін ғана өзгерді. Келісім күшін жойды, ал сот KazakhinTrade компаниясына 80 миллион теңге көлемінде айыппұл төлеуге міндеттеді.