Қазақстанның зейнетақы жүйесі тұрақты, бірақ қолайлы емес

Қазақстандық экономика сарапшылары Қасым-Жомарт Тоқаевқа мемлекеттік зейнетақы жүйесін жетілдіру бойынша ұсыныстар тізімін жолдады. Ең алдымен қаржыгерлер оның сәйкестігін арттыруға шақырды, деп хабарлайды Orda.kz.

БЖЗҚ-ның хабарлауынша, сарапшылар тобының негізгі қатысушыларының қатарында «Қазақстан халқына» қорының төрағасы Болат Жәмішев, Ұлттық банктің бұрынғы басшысы Григорий Марченко, бұрынғы қаржы министрі Ораз Жандосов және басқа да беделді қазақстандық экономикалық сарапшылар бар.

Қор Mercer CFA Institute Pension Index (MCGPI) жаһандық зейнетақы индексін шығарғаннан кейін сарапшылардың пікірін сұрауды шешті. Онда Қазақстанның зейнетақы жүйесі «Тұрақтылық» (мүмкін болатын 47 мүмкіндіктің ішінде жетінші орын) және «Біртұтастық» (14-орын) параметрлері бойынша жоғары бағаланды, бірақ «Қолайлылық» рейтингінде ең беделді 38-орыннан алшақ. Сондықтан қазақстандықтардың кірісі мен зейнетақы жинақтарының деңгейін арттыру бойынша жүйелі шаралар қабылдау қажет.

Сондай-ақ, экономистер шетелдік сарапшылар 2023 жылы халықаралық дөңгелек үстелде ұсынған халықаралық ұйымдардың материалдарын зерттеді. Олар зейнетақы жүйесі озық деп саналатын басқа мемлекеттердің тәжірибесін ескеріп, бірнеше қадамдар жасауды ұсынды:

• базалық зейнетақыны күшейту – бұл маңызды, өйткені 1998 жылға дейін қысқа еңбек өтілі бар қазақстандықтар үшін ынтымақты зейнетақылар біртіндеп азайып келеді;

• барлық зейнетақы төлемдерін болжауға және есептеуге арналған біртұтас ең төменгі әлеуметтік көрсеткіш ретінде ең төменгі жалақыны (ЕТЖ) анықтау;

• зейнетақымен қамсыздандыру бойынша бюджет шығыстарын ЖІӨ-нің кемінде үш пайызы деңгейінде тұрақтандыру және қолдау;

• жинақтаудың құрамдас бөлігін дамытуды жалғастыру – жеке зейнетақы шоттарындағы жинақтардың көлемін ұлғайту және жинақтау жүйесінен өмір бойы зейнетақы төлемдерін қамтамасыз ету, зейнетақы жарналарын төлеудің толықтығы мен жүйелілігін бақылау, зейнетақы активтерін инвестициялық басқарудың тиімділігін арттыру;

• жұмыс берушілер төлейтін міндетті зейнетақы жарналарын екі бөлікке бөлуге: қызметкер табысының төрт пайызын жеке зейнетақы шотына және бір пайызын өмір бойы төленетін төлемдерге кепілдік беру шотына аудару;

• ресми жұмыспен қамтылмаған қазақстандықтардың зейнетақы жарналарын табыс көздерінен төлейтін нұсқасын қарастыру – бұл көлеңкелі жұмыспен қамтуды азайтуға және салық түсімдерін арттыруға ықпал етеді.

Сондай-ақ сарапшылар Ұлттық банк үшін зейнетақы активтерін басқару тиімділігін арттыру бойынша бірқатар кеңестер берді. Атап айтқанда, ұзақ мерзімді табыстылықты мақсатты бағыттау, валюталық портфель үлесін кезең-кезеңімен ұлғайту, инвестицияларды консервативті басқаруды азайту және квазимемлекеттік сектордың бағалы қағаздарының орнына өсіп келе жатқан активтерге инвестициялау мүмкіндігін арттыру.

Сонымен қатар, қаржыгерлердің пікірінше, Қазақстанның зейнетақы жүйесі қорлануы тиіс. Бұл инвестицияның тұрақтылығын және жалпы ішкі өнімнің жыл сайынғы өсуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.