Білдей екі прокуратураны сарсаңға салған қақтығыс: жер дауы мен қомақты қаражат

Алматыда «Елім-ай» тұрғын үй кооперативінің бұрынғы заңгері төңірегінде дау туды. Оны Наурызбай ауданында инфрақұрылымды дамытуға арналған жер телімдерін иемденіп, жүздеген миллион теңге көлемінде залал келтірді деп айыптауда. Ал кооператив басшылығы Алматы қаласының прокуратурасы тергеудің толыққанды жүргізілуіне кедергі жасап, істің саралануын жеңілдетуге тырысуда деп мәлімдеді, деп хабарлайды Orda.kz.

Қазіргі уақытта белгілі жайттар

Тергеу нұсқасы бойынша 2013 жылдан 2020 жылға дейін «Елім-ай» тұрғын үй құрылыс кооперативімен заң қызметін көрсету туралы шарт негізінде әрекет еткен заңгер жалпы аумағы 19 гектар жер телімдерін бақылауына алған. Кейін бұл жерлер оның қыздарының атына рәсімделіп, ішінара сатылған. Тергеу келтірілген залалды 676 миллион теңгеге бағалап отыр.

Кооператив өкілдерінің айтуынша, даулы жер телімдері құрылыс компаниясынан активтерді қайтару есебінен ерікті түрде алынған, ал заңгердің міндеті осы қайтару процесіне заңдық сүйемелдеу көрсету болған. Жасалған келісімге сәйкес, оның сыйақысы қайтарылған активтердің 10%-ын құраған.

Алайда кооператив басқарма төрағасы Чингис Валиевтің айтуынша, заңгер сот шешімін алу қажеттігін алға тартып, содан кейін жер телімдерін қайтарып, рәсімдеуге дәл өзі ықпал еткенін мәлімдеп, мұны өз еңбегі деп бағалап, тиісті сыйақы талап еткен.

«Заңгер нотариалдық кеңсеге жалған құжаттар – кепілдік хат пен қаражат төлеу жөніндегі талап-арыз ұсынған. Бұл құжаттардың қолтаңбалары, тіркеу нөмірлері және мазмұны үлкен күмән туғызады», – деді Валиев. 

Өзіне тағылған күдікке қатысты заңгер шарт шеңберінде әрекет етіп, көрсеткен қызметтері үшін ақы ретінде жер алғанын мәлімдеді. Алайда Алматы қаласының тергеу соты мұндай мәмілені «мүлікті жымқырудың бүркемеленген түрі» деп танып, 2025 жылғы 12 сәуірде заңгерді екі ай мерзімге қамауға рұқсат берген. Сот шешімін істің қоғамда үлкен резонанс тудырғанымен және күдіктінің жасырыну қаупімен түсіндірген. Денсаулық жағдайына байланысты босату туралы өтініштері қанағаттандырылмады.

Қызмет ақысы ма?

Күдіктінің адвокаты Олжас Карбозин мүлде басқа нұсқа айтты. Оның айтуынша, клиенті тек атқарған жұмысы үшін сыйақы алған, ал оны түрмеге отырғызу – бұл ақысын тартып алудың кезекті амалы. Ол бізге тікелей дәйексөз келтіруге рұқсат бермеді, бірақ қорғау ұстанымын қысқаша баяндады. Оның сөзіне қарағанда, ЖСК азаматтық соттарда заңгермен жасалған мәмілені жарамсыз деп тану жөніндегі талаптарын толықтай ұтылғаннан кейін оған қарсы қылмыстық іс қозғауға шешім қабылдаған. Қорғаушының пікірінше, іс толықтай қолдан жасалған.

«Ол 30 жыл заң саласында жұмыс істеді, қаншама адамға көмектесті. Соған қарамастан, қазір оны алаяқтық жасады деп айыптап отыр. Оның тарапынан ешқандай алаяқтық әрекет жасалмаған. Бұл іс 2023 жылы қаралған. Ол кезде сот оны кінәсіз деп таныған. Яғни, барлық әрекеттер заңды деп танылды. 2024 жылы істі Жоғарғы сот қарады және ол да шешімді өзгеріссіз қалдырды», – деді Олжас Карбозин 2025 жылғы сәуірде Astana телеарнасына берген сұхбатында. 

Прокуратура vs прокуратура

Ресми түрде іс тергеліп жатқанына қарамастан, «Елім-ай» ЖСК өкілдері Алматы қалалық прокуратурасы істі баяулатып отыр деп санайды. Олардың айтуынша, прокуратура істі ауыр қылмыс бабы – ҚР ҚК 190-бабы («Алаяқтық») бойынша емес, жеңілдеу 250-бапқа («Экономикалық қылмыстар») қайта саралауды бастаған. Бұл кооператив мүшелерінің наразылығын тудырған.

Валиевтің айтуынша, Әуезов ауданының прокуроры полиция департаментіне істің саралануын ауыр қылмыс бабынан орташаға ауыстыру туралы тапсырма берген. Бұл тапсырма Бас прокуратураның істі бастапқы саралауға қайтару жөніндегі нұсқауына қарама-қайшы. Осыдан кейін тергеу әрекеттері іс жүзінде тоқтатылған. Сонымен қатар істен нотариус та тыс қалған.

«Қалалық прокуратура қылмыстық істі тоқтатуды, қамауға алу санкциясын жоюды, процесті қайта саралауды және бізді азаматтық сот ісін жүргізуге жіберуді талап етіп отыр. Ал іс материалдарында құжаттарды қолдан жасау мен алаяқтық белгілері анық көрініп тұр. Бұдан бөлек, жер телімдері күдіктінің қыздарының атына рәсімделіп, құқықтардың адал берілуінің көрінісін жасауға тырысқан», – деді Валиев. 

Кооператив істі бастапқы саралау бабына қайтаруды және прокуратура әрекеттеріне қатысты сыбайлас жемқорлыққа қарсы тексеру жүргізуді талап етіп, тергеу сотына, Ішкі істер министрлігіне және Президент әкімшілігіне шағым жолдады.