Ахметжан Есімов «Медеу» мұз айдынын күйеу баласына қалай сатып жіберді?

Биылғы қыс Медеу мұз айдыны тарихында өте маңызды: 25 желтоқсанда спорт кешеніне 50 жыл толды. Осындай ұзақ уақыт ішінде мұнда 350-ден астам әлемдік рекорд орнатылған.

Алдағы жылдары Медеуде терең жаңғыру жұмыстары жүргізілмек. Orda.kz тәуелсіздік жылдарын мұз айдыны кімге тиесілі болғанын анықтады.

2011 жылғы Қысқы Азия ойындарына дейін Медеу мен Шымбұлақ 19,4 миллиард теңгеге қайта жөндеуді қажет етті. Бастамашы долларлық миллионер Сержан Жұмашов пен оның Capital Partners компаниясы болды. Екінші бөлімде Orda.kz сайтының тергеу бөлімі Универсиада-2017 туралы мәліметтерді, сондай-ақ Қазкоммерцбанктің 2017 жылы сатылғанға дейін күйзелісті (стрестік) активінен қалай құтылғаны туралы айтып береді. «Проблемалық несиелер қоры» активтің жаңа иесі атанды. 2019 жылы тау шаңғысы кешенінің қарызы триллион теңгеден асты.

Тау бөктеріндегі спорт кешеніне кімнің аты берілген?

«Медеу» әлемдегі ең үлкен, биік таулы бөктерге орналасқан  қысқы спорт кешендерінің бірі екені баршаға мәлім. Медеу шатқалы мен спорттық нысанның атауы – Жетісу облысы Верненск уезіне қарасты Кіші Алматы болысына қарасты үшінші ауылдың болысы Медеу Пұсырмановтың құрметіне қойылған. Шатқалға бірінші болып саятшылық жасап, отбасымен осында тұрып, қыста балаларға арналған алғашқы сырғанақты  жасаған да осы кісі. Ол қайтыс болғаннан кейін оның үйінде орман мектебі ұйымдастырылды. Артынан ол жерде қымызбен емдейтін орталық құрылды. Ол жер – «Жергілікті демалыс үйі»  деп аталды.

1951 жыл Медеу мұз айдынының табиғи  мұзбен салынған уақыты. Сол жылы 4-5 ақпан аралығында бірінші ресми Бүкілодақтық жарыстар өтті. 1970 жылға дейін болашақ спорт кешенінің орнында табиғи мұзы бар айдын жұмыс істеді.

1970 жылы 6 қаңтарда КСРО Министрлер Кеңесінің Президиумы Медеуде жасанды сырғанау жолдары мен ойын алаңы бар биік таулы ашық мұз стадионын салуды бастау туралы шешім қабылдады. Жобаның құны 8,4 миллион рубльге бағаланды, оның 3 миллион рублі республикалық бюджеттен бөлінді. Қалған қаржыны алу үшін Дінмұхамед Қонаев КСРО басшысы Леонид Брежневке телефон соқты, кейін ол жасалған жұмыстың нәтижесін көруге өзі келді.

Медеу мұз айдынының құрылысы 1300-ден астам адам қатысқан комсомолдық құрылыс алаңы деп жарияланды. 1972 жылы 28 желтоқсанда жаңа мұз айдынының салтанатты ашылуы болды.

1982 жылы мұз айдыны республикалық маңызы бар Қазақ КСР-нің тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілді. 2008 жылы дәл осындай қазақстандық тізімге қосылды.

Қайта жаңғырту жұмыстарына республикалық бюджеттен үш миллион доллар бөлінді

2001-2002 жылдардағы қысқы маусымда мұз айдынында күрделі қайта құру жұмыстары жүргізілді. Ол үшін алдымен  мұз айдынның іргесіне салқындату үшін төселген 170 шақырым жіксіз металл құбыры бөлшектелді. Сонымен қатар арнайы машина бөлмесі мен мұз айдынының астындағы бөлек ғимараттағы салқындату жүйесін алып тастады.

Нәтижесінде 140 шақырым пластик құбыр қажет болды. Алайда, салқындатқыш қондырғы түтіктерінен ақау табылды. Сол кездегі қала әкімі Виктор Храпунов жабдыққа жауапты финдік BG International компаниясы оны түзету үшін Ресейге алып кеткенін айтты.

Жаңа салқындату жүйесі үшін BG International  да мұз айдынының үстінде тағы бір ғимарат қажет болды. Ол алғашқы аумақтық табиғатты өрескел бұзып, алматылықтардың көңілінен шықпады. Қайта құру құны 5 миллион долларды болды, оның үштен бір бөлігі экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасы бойынша республикалық бюджеттен бөлінді. Қалған қаржы жергілікті бюджеттен төленді.

Қаржылық дағдарысқа ұшыраған керемет жөндеу жоспарлары

2011 жылы Қысқы Азия ойындарын өткізу үшін «Медеу» және «Шымбұлақ» мұз айдыны 19,4 миллиард теңгеге қайта жөндеуді қажет етті. Бастамашы Capital Partners болды, олардың көпшілігі бизнесмен және долларлық миллионер Сержан Жұмашовқа тиесілі. Қалған үлес оның бизнес серіктесі түрік кәсіпкері Бурак Ойменнің қолында болды.

Жобада Медеуден Шымбұлаққа дейін жүретін жоғары жылдамдықты аспалы жол және көп деңгейлі жерасты автотұрағы көрсетілген. Мұз айдынындағы негізгі құрылысты жаңа аспалы жолдың базалық стансасы айналасына шоғырландыру жоспарланған болатын. Құрылыстың жалпы ауданы 225,5 мың шаршы метр болуы тиіс еді. «Медеу» және «Шымбұлақ» шипажайларын қайта жөндеу жобасына 1,37 млрд доллар көлемінде инвестиция тартылып, құрылыс мерзімі 2007 жылдан 2010 жылға дейін жоспарланды.

Медеу аумағын қалпына келтіру және абаттандыру Кіші Алматы өзенінің жағасында саябақ аймағын құруды, тұрғын үй, қонақ үй және сауда нысандарын - мейрамханалар, барлар, дәмханалар, сауда және ойын-сауық орталығы, спорт кешенін салуды қамтиды.  Ал осы аттас «Медеу» қонақ үйінің орнында SPA орталығы мен сәнді пәтерлері бар Radisson қонақ үйі салынуы керек еді. Ал Шымбұлақта  120 бөлмелі, 77 пәтерден тұратын сегіз қабатты қонақ үйін салу жоспарланды.

Медеу мұз айдынында өзгеріс болды ма?

2008 жылдан 2009 жылдың желтоқсанына дейін инженерлік-техникалық жүйелердің көпшілігі ауыстырылды. Жаңа салқындатқыш стансасы пайда болды, электронды табло, мұз айдынындағы жарықтандыру және дыбыс шығару жабдықтары өзгертілді. Сондай-ақ олар Billboard Video-дан ауданы 200 шаршы метрді құрайтын жаңа мультимедиялық тақта орнатты. Медициналық оңалту және баспасөз орталықтары қайта жаңғыртылды. «Capital Partners» компаниясының еншілесі «Медеу Девелопмент» компаниясы Керей мен Жәнібек хан көшелерінің бойындағы «Шымбұлақ» тау курортының жанындағы үйлердің жартысына жуығын сатып алды. Олардың орнына «Альпі ауылының» бір бөлігі салынуы керек еді. Бірақ жоспардағыдай болмады. Нақтырақ айтсақ, 2008 жылғы дағдарыс жайлады. Жобаның кредиторы ретінде  Қазкоммерцбанк пен Қазақстанның Даму Банкі белгіленді. Олар жобаны 207 миллион долларға қаржыландырды.

Қайта құру жоспарын шұғыл түрде қайта қарау керек болды. Мұз айдынындағы орын саны 12,5 мыңнан 8,1 мыңға дейін қысқарды. Бастапқы Альпі ауылдары мен қонақүйлер, көп деңгейлі тұрақ салу жоспары да аяқсыз қалды. Ең бастысы, Медеу мен Шымбұлақ арасындағы аспалы жол  пайда болды.

Британдық инвестициялар немесе бұрынғы әкімнің күйеу баласы

Биік таудағы «Медеу» мұз айдыны кеңес кезінде мемлекет меншігінде болды. Тәуелсіздіктің келуімен кешен Туризм және спорт агенттігінің қарамағына берілді. Ал 2001 жылы үкімет «Медеуді» Алматы қаласының мемлекеттік меншігіне беру туралы шешім қабылдады. Бұл жағдайда олар тіпті коммуналдық кәсіпорын құрды. Ал алты жылдан кейін «Медеу» мемлекетке қайтарылды.

Туризм және спорт министрлігінің спорт комитеті осындай үлкен спорт нысанын 2009 жылы қайтадан қалаға қайтару мақсатында екі жыл бойы жұмыс атқарды. Бір жыл бұрын Ахметжан Есімов Алматының жаңа әкімі болды.

2013 жылдың қыркүйегінде Есімов «Медеу» компаниясын бір компанияның – «Шымбұлақ» тау-шаңғы курортының сенімгерлік басқаруына берді. Бір таңғаларлық жағдайда режиссер Ержан Еркінбаев болды «Медеу» ВСК-ны басқарды.

2014 жылдың қазан айында тендер өткізіліп, мұз айдыны жеке тұлғаға берілді. Жұмыстан түскен барлық пайда «Chimbulak Development» ЖШС-нің қолына өтті. Айта кетейік, компания тендерді жеңіп алды. Басшылық 249,8 млн теңге кепілдік жарна енгізді. Қала басшысы бұл шешімді «Мемлекеттік мүлік туралы» заңмен және Үкіметтің 2014 жылғы 4 ақпандағы «Мемлекеттік мүлікті сенімгерлік басқаруға беру қағидаларын бекіту туралы» қаулысымен түсіндірді.

Алайда 2016 жылдың 6 сәуірінен бастап «Chimbulak Investments» және «GOLDEN VALLEY SKI DEVELOPMENT LIMITED» серіктестігі арқылы сырғанау алаңының жаңа қожайыны сол кездегі Алматы қаласының әкімі Ахметжан Есімовтің күйеу баласы болған миллионер Ғалымжан Есенов екенін ешкім айтқан жоқ. Британдық компания қазақстандық инвестициялық ұйымның жарғылық капиталының 30 пайызына ие болды.

Есімовтің орнына Бауыржан Байбек әкім болып келгенде де жағдай өзгерген жоқ. Мұз айдыны жекенің қолында болды. Бірақ 2019 жылы кенеттен коммуналдық меншікке қайтарылды. Тек сол кезде жойылып кеткен «Медеу» компаниясы емес, «Алматы қаласындағы спорт нысандары дирекциясы» ЖШС ие болды. Ұйым құрылымына «Сұңқар», «Атлетикалық ауыл» және «Орталық стадион» шаңғы трамплиндері кешені де кірді.

Спорт активінің қайтарылуы сенімгерлік басқару мерзімінің аяқталуымен түсіндірілді.

Жалғасы бар...

Авторы Мария Горбоконенко.