Әбіләзов ісіндегі жаңа иірімдер

Мұхтар Әбіләзов ісі жаңа қарқынға ие болды деп жазады фразцуздық Economie Matin. Қашқын олигархты Қазақстанға экстрадициялаймыз деп қорқытып отыр ма?  Orda.kz осы сұрақтың жауабын іздеп көрді.

2022 жылы 8 желтоқсанда Францияның пана беру  жөніндегі ұлттық соты Мұхтар Әбіләзовты саяси эмигрант мәртебесінен айырды. Басылымның хабарлауынша, сот Мемлекеттік кеңестің осыдан бір жыл бұрын шығарған қорытындысын қуаттаған.

Сот Мұхтар Әбіләзовтің қазақстандық режимнің белгілі қарсыласы екенін мойындайды және президент Нұрсұлтан Назарбаев кеткеннен кейін де солай болып қала береді. Оппозициялық әрекеттері үшін қудалаудан қорқу – оның саяси эмигрант мәртебесін сақтап қалуды жақтайтын дәлелдері осындай болды.

Ал Economie Matin Францияның Мұхтар Әбіләзовті Қазақстанға экстрадициялау туралы өтінішін қанағаттандыратынына онша сенімді емес. Бұл Ресей мен Украинаға да қатысты, ол жақта да Мұхтар Әбіләзов  «біраз былықтырды», нәтижесінде ол бірнеше миллиард доллар жымқырғаны үшін сырттай сотталды.

Украина қақтығыс ошағына айналды, сондықтан ол жаққа экстрадициялау мүмкін емес. Бұл жағдай Ресейге де қатысты. Басылым Ресей Федерациясына экстрадициялаудың мүмкін еместігін ресейлік сот жүйесі мен қазіргі геосаяси жағдайдың француз критерийлерінен өте алшақ екендігімен түсіндіреді.

Саяси қашқындар  тартысы

Француз сотының  бәрі соншалықты «мінсіз», сүттен ақ судан таза ма?

Басылым Ұлттық баспана сотының 1951 жылғы 28 шілдедегі Женева конвенциясы ережелеріне негізделгенін, онда босқындар мәртебесі жіпке тізіліп талқыланғанын жазады. 1, F бабында басқа елге келгенге дейін өзінің туған елінде «жалпы  құқықтық бойынша ауыр қылмыс» жасаған адамдарға босқын мәртебесі берілмейтіні айтылған.

Ең қызықтысы мәртебенің «алып тастау тармағында» кеткен қатеден басталады. Мемлекеттік кеңестің 2022 жылғы 21 маусымдағы шешімімен белгілі бір мөлшердегі экономикалық құқық бұзушылықты да «жалпы құқықтық ауыр  қылмыс» ретінде дәрежелеуге болады.

Мемлекеттік кеңестің 2021 жылғы 8 желтоқсандағы шешімінде бұл туралы айтылған және Ұлттық пана соты былай деп есептейді: болжамды жымқыру сомасы мен осы жағдайда  мәртебе берудің саяси себебінің жоқтығы Мұхтар Әбіләзовтің ауыр қылмыс жасағанын көрсетеді.

Мұхтар Әбіләзовті босқын мәртебесінен айыру арқылы сот ақыры олигархтың Еуропаға қашуына оның өз еліндегі құқық қорғау органдары тергеуіне  жол бермеу ниеті себеп болғанын мойындады. Сондықтан Әбіләзовті саяси эмигрант мәртебесінен айыру Францияның құқықтық имиджін қалпына келтіреді. Атап айтқанда, азаматтары олигарх әрекетінің құрбанына айналған елдерде.

Әбіләзовті Қазақстанға экстрадициялау мүмкін бе?

Өткен аптада ғана Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының орынбасары Жандос Өміралиев Әбіләзовті Қазақстанға экстрадициялау туралы еліміздің өтініш білдіретінін айтқан болатын. Басылымның хабарлауынша, қазір Франция мен Қазақстан арасында қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы келісім жасау бойынша келіссөздер жүріп жатыр. Және бұл бір нәрсені меңзейді.

Дегенмен, келісім экстрадицияны қамтыған күннің өзінде Францияның Қазақстанға экстрадициялау туралы өтінішті қабылдау мүмкіндігі аз. Бұл парадокс болып шығады: Ұлттық баспана соты Әбіләзовті алдымен босқын ретінде танып, одан кейін одан айырды, сонымен бірге қашқын олигархты саяси қарсылас деп таныды.

Сонда Әбіләзовті экстрадициялау жағы  не болмақ? Мәртебесінен айырылса да оны елге қайтару мүмкін бе?

Economie Matin пікірінше, Қазақстанның орнына қашқын олигархты жіберу туралы өтінішті Ұлыбритания жасауы керек. Онда қашқын миллиардер қылмыстық іс бойынша айыпталып үлгерді.  Ал Әбіләзовтің Тұманды Альбионда болуы Францияға қашуымен аяқталды, ол осы күнге дейін сол елде қалды. Айтпақшы, ол он жылдан астам уақыт бойы  британдық соттардан да жасырынып жүр.

Егер Әбіләзов  Ұлыбританияға экстрадицияланса, Франция француз-қазақ қатынастарының белсенді дамуы жолында  қара дақ болып  көрінетін өзінің жанжалды қонағымен үнсіз қоштаса салады. Дегенмен, Әбіләзов қазақстандық құқық қорғау органдары алдында жауап бере ме, жоқ па, бұл сұрақтың жауабы уақыт еншісінде.