Назарбаев Қонаевтың ізбасары ма? Екеуінің қарым-қатынасы қандай болды?

ORDA. Қонаевтың туған күніне орай Дінмұхамед Ахметұлының өмірі туралы өткен мақалалардан үзінділерді еске түсіреді. Ішінде оның мұрагері Нұрсұлтан Назарбаевпен қарым-қатынасы туралы да айтылған.

Бүгін, 12 қаңтарда ол 109 жасқа толар еді.

Президенттің қауіпсіздік қызметінің бірінші басшысы, ҰҚК экс-төрағасы Амангелді Шабдарбаев өзінің «Мен жасаған таңдау» атты естеліктер кітабында көрнекті мемлекет қайраткері Дінмұхамед Қонаев пен экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың қарым-қатынасы туралы айтты.

Шабдарбаев Қонаевтың, кейін Назарбаевтың қауіпсіздік қызметін басқарды.

«Көпшіліктің пікірінше, Қонаев пен Назарбаевтың қарым-қатынасы қазіргідей қарапайым болмаған».

Қонаев өзінің ұстамдылығының арқасында Нұрсұлтан Әбішұлынан дайын ізбасар көретінін ашық айтпаған. Оны сынға алғаннан кейін де, ол оны «балам» деп атап, ұлындай қабылдаған.

«Белгілі жанжалдан кейін Зухра Шәріпқызы [Қонаевтың әйелі] ренжіген кезде де, Қонаев: «Жақсы, ол жай ғана қызбалыққа салынды», - деп оны жұбатып, ол туралы жаман сөз айттырмаған.

Журналист Лиза Бричкина 1999 жылы 6 желтоқсанда «Профиль» журналында жарияланған мақаласында Қонаевтың «қартайғанын біліп, жақында оны лақтырып кете ме деп қорыққанын» атап өтті және ол қазақ «боярларын» (рулық дворяндарды) «дворяндармен» ауыстырып, қолданыстағы жүйені бұзуға шешім қабылдаған.

«Қонаев рулық жүйеге және жүз элитасына енбеген жаңа келген қазақтарға бәс тіккен. Осылайша, Назарбаев Қонаевтың ішкі ортасына кірді. 1981 жылы, Қонаев өзінің 70 жылдық мерейтойында Назарбаевты ұлым деп атаған».

Автор қайраткердің өмірбаянын келтіретін сол мақалада «Қонаев халық оны қолдайды және ол басқаруды жалғастырады деп өз еркімен кеткісі келмеді. Содан кейін Горбачев оны 1986 жылдың басында өтуі керек болатын Қазақстанның кезекті партия съезінде кетіру туралы шешім қабылдады».

«Горбачевтің жоспары бойынша, Қонаевтың өлім жазасына кесуші –Назарбаев, бірінші хатшы қызметіне басты үміткерлердің бірі болуы керек еді. Назарбаев Қонаевты партия съезінің мінберінен «әшкерелеп», сол арқылы мемлекеттік төңкеріс тудыру керек болған».

Лиза Бричкина: «Назарбаев артық кетті» деп жазды. «Съездің алғашқы күнінде ол өзінің күні кешегі қамқоршысын республикалық экономиканың құлдырауына ашық айыптады. Ол тіпті Қонаевтың ағасы, сол кездегі Қазақстан Ғылым академиясының президенті Асқарды «маскүнем» деп атады. (Айтпақшы, Қонаев отставкаға кеткеннен кейін де Назарбаев өзінің бұрынғы қамқоршысын жайына қалдырмады. Ол 1949 жылға дейін «ұлты» бағанына «татар» деп жазып келген Қонаевтың ескі анкеталарын қазып шығарды)».

Алайда, Лиза Бричкина жазғандай, «басқа делегаттар Назарбаевты қолдамады».

«Кешке Қонаевтың тапсырмасымен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бөлім меңгерушісі Сұлтанов съезд шегінде жұмыс істеді, ал келесі күні мүлде басқа әңгіме басталды. Қонаевтың құрметіне дәріптеу барлық ойлаған шектерден асып түсті. Төңкеріс әрекеті нәтижесіз болып, Қонаев бірауыздан Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып қайта сайланды. Барлығы қайда бара жатқанын түсінген Назарбаев та дауыс берді», - деп жазады Лиза Бричкина.

Назарбаевтың өзі, Қонаев отставкаға кеткеннен кейін, 1987 жылы «Дружба народов» журналына берген сұхбатында:

 «Экстремистік қаскөйлердің өткен жылдың желтоқсанында өмірді білмейтін, арандатушылық өсек-аяңдар мен ұрандарға қарсы иммунитеті жоқ студенттер мен жұмыс істеп жатқан жастардың әлеуметтік жағынан зиянды бөлігін баурап алуы кездейсоқ емес»,- деген.

Үш жылдан кейін, 1990 жылы Назарбаев «Экспресс-Хроника» газетінде сол риториканы жалғастырды:

https://www.youtube.com/watch?v=SloG1-gDy-4&feature=emb_title

 «Қандай қайғылы оқиғалар болды? Ең нағыз бұзақылық 18-і орын алған. Милиционерлерді ұрып, таспен ұрды. Біз қазір бұл туралы айтпаймыз. Жараланғандардың арасында қазіргіден де көп милиционерлер мен сарбаздар болды»

Тек 1999 жылы ғана мемлекеттік телеарналарға берген сұхбатында Елбасы Қонаевтың әйелі Зухра Шәріпқызын жерлеу рәсімінде олар кездесіп, «қазақша құшақтасқанын» айтты. Назарбаевтың айтуы бойынша, содан кейін Қонаев оның құлағына ақырын ғана: «Егер мені кешірсеңіз, мені кешіріңіз», - деген.

2002 жылы Дінмұхамед Қонаевтың 90 жылдық мерейтойына орай Алматыда оның үй-мұражайы ашылды, онда NewTimes.kz журналисі Зитта Сұлтанбаева келіп, мемлекет қайраткерінің жиенімен және музейдің директоры Жаннет Серікбаевамен, сондай-ақ оның немере ағасы Диар Қонаевпен сұхбаттасқан.

https://www.youtube.com/watch?v=EVfErHuZeD4&feature=emb_title

«Мен олармен бала кезімнен үнемі бірге болдым, барлық мерекелер мен туған күндерге келдім. Мен және менің інім Эльдар Димаш Ахметұлымен тығыз байланыста болды. Олардың балалары болмады, сондықтан біз өте жақын едік. Димаш Ахметұлы зейнетке шыққан кезде Олжас Сүлейменов оған естеліктер жазуды ұсынды», - деп еске алады ол.

Диар Қонаев Димаш Ахметұлының мәтіндерді қалай жазғанын және оның жиені оларды машинкаға басқанын айтты. Ол өз кітабында Сталиннің қателіктерін де, қылмыстарын да мойындай отырып, өз жолын талдаған.

«Мен ақталмаймын, дұрыс және бұрыс шешімдер қабылдадым: қателіктер мен бірге сәттіліктер де болды. Бірақ мен бір нәрсені анық білемін: сіз ұзақ уақыт басқара алмайсыз. Сіз айналаңыздағы адамдарға деген инстинктіңізді жоғалтасыз, жаңа ойларды түсінбейсіз немесе қабылдамайсыз, өзіңізге сын көзбен қарауды тоқтатасыз. Сөзсіз, қателіктер жібересіз, бәрінен бұрын кадр саясатында. Сіз өзіңізді табынушылармен емес, идеяларды өзгертетін ақылмен қоршауыңыз керек», - деді 1987 жылы қыркүйекте саясаттан зейнетке шыққан Қонаев.

Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев 2022 жылы Қонаевтың 110 жылдығына орай Таразда ескерткіш орнату туралы ұсынысты қарауды тапсырды, деп хабарлайды Знамя Труда.