Израиль Ирандағы соғыста үнсіз қалды ма? Таяу Шығыстағы жағдайға шолу

Таяу Шығыстағы жаңа шиеленіс әлемдік саясаттың ең күрделі түйіндерінің біріне айналды. Бір жағынан, АҚШ Иранға қарсы қысымды күшейтіп, әскери риториканы барынша қатаңдатса, екінші жағынан, аймақтағы негізгі ойыншылар – Израиль, Ресей және Қытай – әртүрлі стратегия ұстанып отыр. Сырттай қарағанда, бұл көпполярлы текетірес әр елдің нақты мақсаты мен шекарасын айқындап бергендей. Orda.kz тілшісі жағдайға шолу жасады.

Трамптың ультиматумы: Қысқа соғыс па, әлде ұзақ стратегия ма?

АҚШ президенті Дональд Трамп Иранға қатысты бұрын-соңды болмаған қатаң мәлімдеме жасады. Оның айтуынша, алдағы 2–3 апта ішінде АҚШ «аса қуатты соққы» жасап, қажет болса Иранның энергетикалық және мұнай инфрақұрылымын толықтай жоюға дайын.

Трамп өз сөзінде АҚШ күштері небәрі 32 күн ішінде Иранның негізгі әскери әлеуетін – теңіз флотын, әуе күштерін және ядролық нысандарын әлсіреткенін айтты. Бұл мәлімдеме Вашингтонның операцияны жылдам аяқтауға тырысып жатқанын көрсетеді. Алайда сонымен қатар, ол Иран келіссөзге келмесе, соғыс жалғасатынын да ашық жеткізді.

Бір қызығы, Трамп соғыстың ұзаққа созылмайтынын бірнеше рет қайталады. Оның Reuters-ке берген сұхбатында АҚШ «жақын арада Ираннан шығып кетуі мүмкін», бірақ қажет болса қайта оралып, нүктелік соққылар жасайтыны айтылды. Бұл – классикалық «кіру–соққы жасау–шығу» стратегиясының белгісі.

Израиль үнсіз бе, әлде көлеңкеде әрекет етіп отыр ма?

Алайда негізгі сұрақ осы жерде туындайды: Израиль бұл соғыста шетте қалды ма? Жауап – жоқ. Израиль ашық түрде соғыс жарияламаса да, іс жүзінде белсенді әскери операциялар жүргізіп жатыр. Соңғы екі күннің өзінде Израиль әскери-әуе күштері Иранмен байланысты 400-ге жуық нысанға соққы жасаған.

Бұл соққылар Тегеранның орталығындағы әскери инфрақұрылымға, соның ішінде қорғаныс министрлігіне қарасты қару-жарақ өндіріс орындарына бағытталған. Бұдан бөлек, Израиль Ливан астанасы Бейруттағы қаржы арналарына да соққы берді. Атап айтқанда, «Хезболланы» қаржыландыруға қатысы бар валюта айырбастау пункттері нысанаға алынған.

Яғни Израиль «үнсіз» емес – ол соғысқа тікелей қатысып отыр, бірақ классикалық майдан емес, жоғары дәлдіктегі әуе соққылары мен қаржылық инфрақұрылымды жою арқылы әрекет етуде. Бұл – Израильдің дәстүрлі қауіпсіздік доктринасына сай келеді: қарсыласты әлсірету, бірақ толық масштабты соғысқа кірмеу.

Ресей мен Қытай неге араласпайды?

Теория жүзінде Иранның басты серіктестері – Ресей мен Қытай. Алайда іс жүзінде бұл екі ел де тек дипломатиялық мәлімдемелермен шектеліп отыр. Сарапшылар мұны әлсіздік емес, прагматикалық есеп деп бағалайды.

Қытай үшін басты приоритет – Азия-Тынық мұхиты аймағы, әсіресе Тайвань мәселесі. Таяу Шығыс маңызды болғанымен, екінші деңгейдегі бағыт саналады. Сонымен қатар, Бейжің дәстүрлі түрде әскери альянстардан қашқақтайды.

Ресей де сақ әрекет етіп отыр. Украинадағы соғыс жағдайында Мәскеу үшін тағы бір ірі қақтығысқа тікелей араласу тиімсіз. Оның үстіне, ұзаққа созылған Таяу Шығыс соғысы АҚШ ресурстарын басқа бағыттардан «жұтып қоюы» мүмкін. Бұл жерде геосаяси парадокс пайда болады: Иранның одақтастары оған көмектеспей отыр, бірақ дәл осы соғыс олардың стратегиялық мүдделеріне сай келеді.

АҚШ ішінде соғысқа қарсы көңіл күй артты

Сонымен қатар, АҚШ қоғамының өзі бұл соғысты толық қолдап отырған жоқ. Reuters/Ipsos сауалнамасына сәйкес, америкалықтардың 66%-ы соғысты мүмкіндігінше тез аяқтауды қалайды – тіпті мақсаттарға толық жетпесе де.

Бұл фактор Трамп әкімшілігіне қосымша қысым түсіреді. Өйткені ұзаққа созылған соғыс ішкі саяси тәуекелдерді арттырады.

НАТО және Еуропаның алаңдаушылығы

Трамптың тағы бір даулы мәлімдемесі – АҚШ-тың НАТО-дан шығуы мүмкін екендігі туралы ишарасы. Бұл сөздер Еуропада алаңдаушылық туғызды.

Польша қорғаныс министрі Владислав Косиняк-Камыш «АҚШ-сыз НАТО жоқ, бірақ одақтастарсыз АҚШ та әлсіз» екенін атап өтті. Ол сондай-ақ әлем лидерлерін «салқынқанды болуға» шақырып, Шығыс Еуропа қауіпсіздігі әлі де басым бағыт екенін айтты.

Көпқабатты соғыс

Таяу Шығыстағы қазіргі жағдай – классикалық соғыстан гөрі күрделі, көпдеңгейлі текетірес. Қорытсақ, АҚШ – қысқа мерзімді әскери үстемдік орнатуға тырысып отыр, Израиль – көлеңкеде дәл соққылар арқылы қарсыласын әлсіретіп жатыр. Ресей мен Қытай – тікелей араласпай, стратегиялық пайда күтуде. Ал Иран – қысым мен оқшауланудың ортасында қалып отыр.

Сондықтан «Израиль үнсіз қалды ма?» деген сұрақтың жауабы айқын: ол үнсіз емес, тек дәстүрлі соғыс формасынан тыс әрекет етіп жатыр. Ал ең бастысы – бұл қақтығыс әлі аяқталған жоқ. Керісінше, оның қалай аяқталатыны тек майдандағы емес, дипломатия мен геосаяси есептің нәтижесіне байланысты болмақ.

Оқи отырыңыз:

• Трамп Иранды «тас дәуіріне қайтаратынын» мәлімдеді
• Трамп: АҚШ Ирандағы әскери операцияларды тоқтату мәселесін талқылап жатыр