Шетел әуежайында қалған 10 жасар бала: Air Astana жауапкершіліктен жалтарып отыр ма?

Өскемендік 10 жасар бала түрік әуежайында жер аударылғандарға арналған камерада екі тәулікке жуық уақыт өткізді. Ол төлқұжатын жоғалтқандықтан шекара бекетінен өте алмаған. Жанында қараушы ересек адамы жоқ баланы тасымалдағаны үшін ақы алған Air Astana қызметкерлері оны жай ғана шет мемлекеттің көші-қон аймағында қалдырып кеткен. Борт Алматыға түк болмағандай, жайбарақат оралған. Ал консулдық қызметкерлері үшін бұл күн  демалыс еді. Баланың анасы Orda.kz журналистіне шектен шыққан жағдайдың егжей-тегжейлері мен баласының басынан өткерген қорқынышы жайлы баяндап берді.

«Ересек қараушысы жоқ жолаушыны тасымалдау»

Анасының өтініші бойынша біз баланың атын өзгерттік. Айжан баласы Айсұлтанның алты жасынан бастап футболмен айналысатынын айтты. Ол жаттығатын "Барыс" балалар клубы Түркиядағы футбол мектебімен байланыс орнатқан. Бұған дейін клуб тәрбиеленушілері Антальяға жиынға барған болатын. Әдетте оларды Қазақстаннан ересек адамның ілесуінсіз жіберетін, ал Түркияда балаларды паспорттық бақылаудан кейін футбол мектебінің өкілдері қарсы алатын. Бұрындары бәрі сәтті өтіп жүрді. Ұлдар Түркияда бірнеше апта жаттығып, жаңа дағдылармен және қызықты саяхаттан алған әсерлерімен қуанып оралып жүретін.

«Түркияда керемет жаттықтырушы бар. Ол Қазақстаннан барған, сол жерде футбол мектебін ашқан. Біздің клубтан көптеген жас футболшылар оған баруды, онымен жаттығуды және жиындарға қатысуды армандайды. Біз бірнеше ата-аналармен бірігіп, жаттықтырушымен байланысып, сапар ұйымдастыруға келістік, балалардың Түркияға ұшуы үшін төлем жасадық. Төлем 21 желтоқсанда басталды, балалар 18 қаңтарда қайтып оралуы керек еді», - деді Айжан.

Айсұлтан бұған дейін жиынға барған емес. Айжанға ұлына бұл сапарды ұйымдастыру оңай болған жоқ, ол бірнеше ай бойы оған ақша жинады. Сегіз жыл бұрын жесір қалған әйел баланы жалғыз өзі тәрбиелеп отыр. Бірақ ол өзі және басқа ата-аналар үшін балалардың сенімді авиатасымалдаушы ретінде Air Astana рейсімен ұшуы өте маңызды болғанын айтады.

«Бастапқыда-ақ біз жол шығындарын үнемдемейміз және балалар кейбір шетелдік чартерлермен емес, тек сенімді авиакомпаниялармен, біздің Air Astana-мен ұшады деп келістік. Бағаларға қарамастан, біз Түркияға жайлы әрі қауіпсіз ұшу үшін кез келген ақша жұмсауға дайын болдық», - деп жалғастырды Айжан.

Өскеменнен Алматыға дейін аналардың бірі балаларымен ұшып келген. Ал 21-желтоқсанда сенбі күні Оңтүстік Астананың халықаралық әуежайында ол ұлдарға қамқорлықты Air Astana қызметкерлеріне тапсырып берген. Ал олар балаларды Антальяда қарсы алушыларға жеткізуі керек еді. 

«Біз ересектердің алып жүруінсіз балаларға билет сатып алдық. Бұл стюардессаның балаларды алып жүруін қарастырады», - деп әңгімелесушіміз түсіндірді. 

Айжан көмек сұраған адвокат Дәнелхан Шағатаев авиатасымалдаушы кәмелетке толмаған жолаушыны алып жүргені үшін жеке ақы алатынын, бұл "Эйр Астана" АҚ жолаушылар мен багажды әуе арқылы тасымалдау ережесінің 5.3.9-тармағына сәйкес екенін айтады:

«Кәмелетке толмаған жолаушыны алып жүретін қамқоршысыз  тасымалдауға билетті сатып алатын адам тасымалдаушы белгілеген және тасымалдаушының интернет-ресурсында жарияланған мөлшерде алып жүру қызметіне қосымша ақы төлейді. Төлем маршруттың әр учаскесі үшін әрбір кәмелетке толмаған жолаушы үшін алынады. Қызмет көрсетуге сәйкес, кәмелетке толмаған қамқоршысыз жолаушыны алып жүретін  тасымалдаушы қызметкерлері ұшып шығатын әуежайда ата-анасы немесе өзге де заңды өкілдері тапсырған сәттен бастап және оны межелі әуежайда қарсы алатын адамға тапсырған сәтке дейін алып жүруі тиіс».

«Ана, кешіріңіз, ана, кешіріңіз»

Ұлдар Алматыда паспорттық бақылаудан жақсы өтіп, ұшаққа отырады. Бақылау камералары құжаттардың өздерімен бірге арнайы конверттерде болғанын тіркеді, олар ертіп жүрушісі жоқ балалардың кеудесіне ілінеді. 

Айжанның айтуынша, Айсұлтан ұшу кезінде өзін нашар сезінген, ал ұшып келгеннен кейін ол ұшақтан тез шығуға асыққан, мүмкін ол сол кезде құжатын жоғалтқан шығар. Түрік шекарашылары төлқұжатсыз баланы өткізбеген. Команданың барлық басқа мүшелері көші-қонды бақылау аймағынан өтіп, оларды футбол мектебінің өкілдері қарсы алған. Олар еліміздегі балалардың ата-аналарына қоңырау шалып, Айсұлтанның проблемалары бар екенін хабарлады. 

«Олар қоңырау шалып: Айсұлтаннан басқа барлық балалар өтті. Себебі оның төлқұжаты жоқ. Ол төлқұжатын жоғалтқаны үшін транзиттік аймақта, паспорттық бақылаудан өте алмады, деп айтты. Сол сәттегі менің жағдайымды елестете аласыз ба?», - деді Айжан.

Сол сәтте ол әлі де ұлының төлқұжаты табылады деп сенді, өйткені ол  Қазақстаннан құжатымен ұшып кеткен болатын. 

«Олар барлық құжаттарымен бірге ұшаққа кірген кезде, ұшақтың бір жеріне төлқұжат түсіп қалуы мүмкін. Мен бұл түсініспеушілік тез шешіледі деп ойладым. Осы кезде менің балам маған WhatsApp-қа қоңырау шала бастады».

Қорыққан бала анасына жалғыз қалғанын, не болып жатқанын түсінбейтінін айтты.

«Ол: Анашым, мен залдамын. Мұнда адамдар тек түрік тілінде сөйлейді, мен ештеңе түсіне алмай тұрмын. Олар менен не қалайтынын білмеймін" деді. Мен есеңгіреп қалып, оны ұрыса бастадым: паспортты қалай жоғалтуға болады? Ол жылап: ана, кешіріңіз, ана кешіріңіз, ана, кешіріңіз», - деп қайталай берді.

Бірте-бірте Айжан тынышталып, баланы жұбатуға тырысты, оған түрік әуежайының қызметкерлерімен Google-аудармашының көмегімен сөйлесе алатынын еске салды. Біраз уақыттан кейін оған орыс тілін білетін қызметкер жіберілді, ол баланың құжаттарын тапқанша күтуге тура келетінін түсіндірген.

Бала жалғыз қалды: «біздің рәсім осындай»

Air Astana - дан осы уақыт ішінде Айжанмен ешкім байланысқан жоқ. Ол ұлымен сөйлесіп жатқанда, ата-аналардың бірі стюардессалар ұшақтан төлқұжат таппағанын білген, ал борт Алматыға ұшып кеткен. 

«Елестетіп көріңізші, маған не болғанын білмедім. Мен дірілдеп кеттім, не істерімді білмедім. Менің балам сол жерде жалғыз қалып қалды», - деп Айжан еске алады.

Ол авиакомпанияның байланыс орталығына қоңырау шалды. Неліктен олар Айсұлтанды басқа елде жалғыз қалдырды деген сұраққа оған бұл сондай ереже деп айтылды:

«Бізде сондай рәсім бар. Біз ештеңе істей алмаймыз. Төлқұжат болмағандықтан, борт ұшып кетті. Егер сіз дүйсенбіге дейін төлқұжатты таба алмасаңыз, ол Қазақстанға қайтарылады». 

Айжан ұлының транзиттік аймақта екі күн өткізетініне наразы болды, бірақ Air Astana қызметкері компанияның ештеңеге көмектесе алмайтынын қайталады. Баланың анасы әлі де құжаттары табылады деп үміттенген және оны тағы бір рет тексеруді сұрау үшін борттың Алматыға ұшуын күткен. Түнде Қазақстанға оралғаннан кейін компания қызметкерлері ұшақ бортында төлқұжат жоқ екенін тағы да хабарлаған.

Анашым, менің қарным ашты

Әйел ұлымен үнемі байланыста болды, ол үшін оған роумингті қосқан. Айсұлтан жалғыз өзін бөлек тұрған бөлмеге апарғанын айтты. Оқшауланған бөлмеде тіпті терезе жоқ екен. Балаға жағдайын сұрап ешкім келмеген.

«Ол маған болған жағдайларды көрсету үшін бөлмені бейне-жазбаға түсірді. Бөлме кішкентай, терезелері жоқ. Күннің немесе түннің қай уақыты екені тіпті түсініксіз. Міне, сондай бөлмеде ол екі күнге жуық қамалды. Ұлым депортация бөлмесінен ұшудан жарты сағат бұрын — дүйсенбі күні кешке шықты. Ол сол жерде қатты қорқып отырғанын айтты».

Бір кезде баланың қарны ашып, анасының кеңесі бойынша қызметкерлерге жүгінді. 

«Ол: Анашым, менің қарным ашты, - деді. Мен оған біреуді шақырып, аудармашы арқылы не жегісі келетінін жазуға кеңес бердім. Ол әуежай қызметкерлерін шақырып, түсіндіруге тырысты және шамамен бір сағаттан кейін оған бургер әкелді», - деп Айжан осы оқиғаға назар аударуды өтінді.                                      Өйткені кейінірек Air Astana ресми баспасөз хабарламасында оның ұлын күніне үш рет тамақпен қамтамасыз еткені жазылды.

Консулдықта демалыс

Төлқұжат табылмайтыны белгілі болған кезде, Айжан Антальядағы Бас консулдықтың байланысын іздей бастады. Біздің үкіметтің ресми сайтында өмірге, денсаулыққа және қауіпсіздікке қауіп төнген жағдайда тәулік бойы хабарласуға болатын шұғыл байланыс телефонының нөмірі көрсетілгеніне қарамастан, Антальядағы Қазақстан өкілдігінің қызметкерлерімен әйел дүйсенбіде ғана сөйлесе алды. 

«Мен консулдықпен байланысуға тырыстым. Мен балама көмектесу үшін қайда бару керектігін білмедім. Демалыс күндері еді, сондықтан біз оларға хабарласа алмадық. Мен олармен дүйсенбіде ғана байланыса алдым».

Сол күні Бас консулдық қызметкерлері уақытша құжаттар дайындады, сол бойынша дүйсенбі күні кешке Айсұлтан Қазақстанға ұшып кетті.

Біз сізге депортация үшін есепшот береміз

Айжан ұлының сол спорт жиынға жетсе күйзеліске оңай шыдайтынын және болған жағдайды тезірек ұмытып кететінін айтады, өйткені ол бірнеше күндік жаттығуды ғана жіберіп алды. Достарына қосылу үшін Алматыда бала жеделдетілген рәсім бойынша жаңа паспорт алып, Түркияға оралуы керек еді. 

«Мен ұлыма балалармен, достарымен және жаттықтырушымен бұл жағдайды жеңу оңайырақ болатынын білдім. Егер ол қайтадан Өскеменге оралса, бұл оны моральдық тұрғыдан қатты құлатар еді. Ол әлі күнге дейін түнде маған қоңырау шалып, ұйықтай алмайтынын, қорқынышты және қиын екенін айтады»,  - деп бөлісті баланың анасы.

Әйел авиакомпания түсіністік танытып, ұлына ұшуға көмектеседі деп сенді. Алматыға Айсұлтан шынымен Air Astana бортымен оралды. Бірақ әуе тасымалдаушысының өкілдері анасына депортация үшін есепшот төлейтінін ескертті. Сонымен қатар олар 18-қаңтарда Айсұлтанның Анталиядан Алматыға қайту билетін Айжаннан сұрамай және ескертпей-ақ жоя салды.

Ол баласына Түркияға билеттерді қайта сатып алу үшін шұғыл түрде ақша іздеуге мәжбүр болды. Air Astana қандай да бір залалды өтеу туралы тыңдағысы келмеді және жағдай үшін барлық жауапкершілік 10 жасар балаға жүктелді.

«Консулдықтың өкілі маған ұшулар тегін болуы керек деді. Мен олардың маған есепшот беруін күттім. Мен ұлыма осы төлқұжатты жасағаннан кейін Алматыдан қайтадан Антальяға билет сатып алдым. Елестетіп көріңізші, ол төлқұжатты рәсімдеп жатқанда, маған 18-қаңтардағы барлық балалармен бірге кері қайтатын билеттің күші жойылғанын хабарлады. Бұл туралы маған ешкім ескерткен жоқ. Ұлым кері қарай тағы жалғыз ұшып, бұл стрессті қайта сезінбеуі үшін, 18-қаңтарда бір топ футболшылармен бірге ұшып келсін деп мен қайтадан билет сатып алуға мәжбүр болдым», - деді әйел.

25-желтоқсан сәрсенбіде Айсұлтан тағы да Антальяға ұшып кетті. Қазір ол Түркияда достарымен бірге жаттығуда. Ал жоғалған төлқұжат сол күйі табылған жоқ.

«Жеке заттарды бақылау — жолаушының жауапкершілігі»

Air Astana ресми баспасөз баянын жариялап, оқиғаға түсініктеме берді. Онда ол  болған оқиға үшін барлық жауапкершілікті өзінен алып тастады.

«Балаларды сүйемелдеу қызметі баланы заңды өкілден қабылдауды, ұшу кезінде оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуді және келген кезде заңды өкілге беруді қамтиды. Бұл ретте құжаттар мен жеке заттарды бақылау жолаушының міндеті болып қала береді» деп хабарламада жазылған.

Алайда, мәтінді құрастырушылар баланың заңды өкіліне сол күйі берілмегеніне назар аудармады.

Бірақ компания қызметкерлері баланы кем дегенде үш рет тамақтандырып, оған психологиялық көмек көрсетті деп мәлімдейді:

«Өз тарапынан авиакомпания баланы күніне үш рет тамақпен және психологиялық қолдаумен қамтамасыз етті және жағдайды тезірек шешу үшін ҚР консулдығымен және Түркияның көші-қон қызметімен тұрақты байланыста болды».

Air Astana компаниясының қызметкерлері Түркияның көші-қон қызметінің нұсқамаларына сәйкес әрекет еткенін атап өтті:

«Бұл жағдайда авиакомпания көші-қон қызметі нұсқамасын орындауға міндетті, ол орындалды: бала Қазақстанға ең жақын тікелей рейспен қайтарылды. Ол үшін ережелерге сәйкес оның қайту билеті пайдаланылды».

Алайда баланың мүддесін қорғайтын адвокат Дәнелхан Шағатаев балаға құжаттар үшін жауапкершілік жүктеудің заңсыз екеніне сенімді. 

«Air Astana баланы алып жүру бойынша міндеттемелерді өз мойнына алды. Бұл ақылы қызмет. Кәмелетке толмаған жолаушылар өздігінен жүре алмайтын жолаушылардың ерекше санатына жатады. Сол үшін осы қызмет бар. Баланың төлқұжаты өзінде болды және төлқұжатымен ұшаққа отырды. Бұл қызмет кәмелетке толмағандарға алты жастан бастап көрсетіледі. Air Astana логикасы бойынша алты жастан бастап балалар өздері үшін және құжаттары үшін жауап береді. Алайда олай емес. Заң бойынша 14 жасқа дейінгі балалар кәмелетке толмағандарға жатады», - деп құқық қорғаушы өзінің әлеуметтік желілерінде жазды.

Балаларды тастап кету дәстүрге айналды ма?

Айсұлтанның оқиғасы бірінші емес. Жақында ғана апелляциялық сот ұлттық авиатасымалдаушының еншілес компаниясы-Fly Arystan бортына жіберілмеген 12 жасар Зереге моральдық өтемақы сомасын қысқартуға тырысқан Air Astana шағымын қабылдамағаны белгілі болды.

Жанжал кәмелетке толмаған жолаушы Астананың әуежайында жалғыз қалғаннан кейін басталған.

Зере мен Зәуре Ғалиева деген егіз қыздар 2024 жылдың 20 шілдесінде АҚШ-тан Оралға Астана арқылы оралды. Рейске тіркелу кезінде FlyArystan қызметкерлері Зерені отырғызу талонынсыз қалдырып, апалы-сіңлілердің біреуін ғана тіркеді. Мәселені шешуге уәде бергеніне қарамастан, бала қараусыз қалып, ал ұшақ Оралға ұшып кеткен. Оқушы келесі күні және ересек адамның ертіп жүруінсіз үйге ұшып кетті.

Авиакомпания баланы қонақ үйге орналастыруды ұсынған, бірақ анасы оны қауіпті деп санап, бас тартты. Өйткені, FlyArystan анасының өтініші бойынша келген туысын жолаушы емес деп, қызбен бірге қонақ үй беруден бас тартқан.