Қазақстан үшін ғарыш — тек ғылыми сала емес, ұлттық мақтаныш, стратегиялық даму бағыты

Қазақстанда Ғарышкерлер күні жыл сайын 12 сәуірде атап өтіледі. Бұл күн 1961 жылы Юрий Гагарин алғаш рет ғарышқа ұшқан тарихи оқиғамен тығыз байланысты. Дәл осы күні Байқоңыр ғарыш айлағы әлемдік космонавтиканың бастау нүктесіне айналып, адамзаттың жаңа дәуірге қадам басуына жол ашты, деп хабарлайды Orda.kz.      

Қазақстан үшін бұл мерекенің маңызы ерекше, себебі еліміз — ғарыш саласының тарихи әрі стратегиялық орталықтарының бірі. Байқоңырдан тек алғашқы адам ғана емес, сонымен қатар мыңдаған жерсеріктер, ғылыми аппараттар және халықаралық ғарыш миссиялары ұшырылды. Бұл айлақ бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең ірі және ең көп пайдаланылатын ғарыш кешендерінің бірі болып саналады.

Қазақстан тарихында өз есімдерін алтын әріппен жазған үш ғарышкер бар. Олардың алғашқысы — Тоқтар Әубәкіров. Ол 1991 жылы ғарышқа ұшып, тәуелсіздік қарсаңындағы Қазақстанның тұңғыш ғарышкері атанды. Әубәкіровтың миссиясы ғылыми тәжірибелерге бағытталып, ұлттық ғылымның дамуына серпін берді.

Екінші ғарышкер — Талғат Мұсабаев. Ол ғарышқа үш рет ұшып, жалпы есеппен 300 күннен астам уақытын орбитада өткізген. Мұсабаев халықаралық ғарыш станциясындағы маңызды миссияларға қатысып, командир ретінде де қызмет атқарған. Оның еңбегі тек Қазақстанда ғана емес, халықаралық деңгейде жоғары бағаланды.

Үшінші қазақстандық ғарышкер — Айдын Айымбетов. Ол 2015 жылы ғарышқа ұшып, тәуелсіз Қазақстанның ғарыш саласындағы жетістіктерін жаңа деңгейге көтерді. Айымбетов өз миссиясы барысында экологиялық және ғылыми зерттеулер жүргізіп, ұлттық ғылымға маңызды деректер әкелді.

Қазақстанның ғарыш саласындағы жетістіктері тек адам ұшырумен шектелмейді. Елде спутниктік технологиялар да қарқынды дамып келеді. Мысалы, «KazSat» байланыс спутниктері еліміздің телекоммуникациялық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған. Сонымен қатар, жерді қашықтан зондтау спутниктері ауыл шаруашылығы, экология және төтенше жағдайларды бақылауда маңызды рөл атқарады.

Бүгінде Қазақстан ғарыш индустриясын дамыту үшін халықаралық серіктестермен белсенді жұмыс істеп келеді. Байқоңыр кешені Роскосмос және басқа да ғарыш агенттіктерімен бірлескен жобалар арқылы пайдаланылуда. Сонымен қатар, «Бәйтерек» зымыран кешені сияқты жаңа жобалар іске асырылып, экологиялық қауіпсіз және заманауи технологияларды енгізу көзделуде.

Ғарышкерлер күні — тек өткен жетістіктерді еске алу ғана емес, сонымен қатар болашаққа бағытталған мереке. Бұл күн жас ұрпақты ғылым мен технологияға қызықтырып, инженерлік және зерттеу салаларына бет бұруға ынталандырады. Қазақстан үшін ғарыш — тек ғылыми сала емес, ұлттық мақтаныштың символы және стратегиялық даму бағыты болып қала береді.

Мерекеге орай Қазақстан Республикасының жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі алғашқы орбиталардан жоғары технологиялар экспортына дейін Қазақстанның ғарыш жолы туралы баяндап берді. 

Қазақстанның жұлдыздарға апарар жолы - бұл тек ұшырулар хроникасы ғана емес, ұлттық технологиялық егемендіктің қалыптасуы мен ғарыш жүйелерінің толық өмірлік циклі моделіне көшудің шежіресі.

«Бұл тарихтың іргетасы 1991 жылғы қазанда қаланды. Сол кезде тұңғыш қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіров аты аңызға айналған Байқоңырдан «Союз ТМ-13» ғарыш кемесімен ғарышқа ұшты. Оның миссиясы биотехнология мен Арал маңы экологиясы бойынша бірегей зерттеулерге жол ашты. Ғарышты игеру эстафетасын лайықты түрде жалғастырған Талғат Мұсабаевтың үш экспедициясы мен ашық ғарышқа рекордтық шығулары әлем тарихына алтын әріптермен жазылды. 2015 жылы бұл даңқты қатарды Айдын Айымбетов толықтырды, оның Халықаралық ғарыш станциясындағы ғылыми бағдарламасы кулондық кристалдармен күрделі физикалық тәжірибелерді және Каспий экожүйесін мониторингтеуді қамтыды» деп жазды министрлік. 

Бүгінде Қазақстан үшін ғарыш саласы жоғары жетістіктер аймағынан экономиканың және қауіпсіздіктің қуатты секторына айналды. Астанада Орталық Азияда теңдесі жоқ Ғарыш аппараттарын құрастыру-сынау кешені (ҒА ҚСК) өнеркәсіптік пайдалануға берілді. Airbus Defence & Space секілді әлемдік көшбасшылардың сертификаттауынан өтіп, локализация деңгейін 30%-ға жеткізудің арқасында ел шетелдік техниканы пайдаланудан өз спутниктік шешімдерін жасауға көшті.

«Қазақстандық инженерлерге деген жоғары сенімді Конго мен Нигерия үшін Жерді қашықтан зондтау (ЖҚЗ) жүйелерін жеткізу бойынша алғашқы экспорттық тапсырыстар, сондай-ақ Түркі мемлекеттері ұйымы аясында OTS-Sat технологиялық спутнигін жобалау дәлелдейді. Сонымен қатар Қазақстан маңызды компоненттерді әзірлеу және болашақта аса жеңіл зымырандарға дейін масштабталатын отандық метеорологиялық зымырандарды жобалау арқылы технологиялық тәуелсіздігін нығайтуда» деп жазылған министрлік сайтында. 

Ғарыш қызметінің экономикалық тиімділігі қазірдің өзінде миллиардтаған көрсеткіштермен өлшенеді: соңғы бес жылда мониторинг қызметтерінен түскен жиынтық әсер 977 млрд теңгеге жетті. KazSat спутниктік топтамасы байланыс пен телехабар таратудағы ел қажеттілігін толық қамтамасыз етіп, 120 млрд теңгеден астам көлемде импортты алмастыруға мүмкіндік берді, ал KazSat-3R жобасын іске асыру бұл инфрақұрылымның тұрақтылығын болашақта да қамтамасыз етеді.

Ғарыш технологиялары Starlink жүйесі арқылы 1000 ауыл мектебін интернетпен қамтудан бастап, миллиондаған шақыруды өңдеген ЭВАК жедел әрекет ету жүйесінің жұмысына дейін қамтыған күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Навигациялық жүйелерді енгізу халықаралық тасымалдарды нақты уақыт режимінде бақылауға және жол қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

«Қазақстанның назары алыс ғарышқа да бағытталған. Ғалымдарымыз NASA-ның DART секілді халықаралық миссияларына қатысуда, ал 12 телескоптан тұратын және болашақта 30-ға дейін кеңейтілетін ұлттық SSA желісі ғарыштық қауіптерді жаһандық мониторинг жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. Ай бағдарламасына қатысу да ерекше орын алады: қазақстандық ай маңы телескопын құру Ай беті мен Жер маңындағы кеңістіктегі қозғалыстарды бірегей бақылауға мүмкіндік береді» деп хабарлады министрлік. 

2029 жылға дейінгі саланы дамыту тұжырымдамасы аясында Байқоңырды жаңғырту да жалғасуда. 2026 жылы «Союз-5»/«Сұңқар» зымыранын сынақтан өткізуге бағытталған «Бәйтерек» жобасы және «QAZCOSMOS» атты бірегей бақылау алаңын ашу арқылы туристік инфрақұрылымды дамыту Қазақстанның тарихи әлеуетін цифрлық өркениеттің қозғаушы күшіне айналдырып, болашақ ұрпақ үшін жаңа көкжиектер ашып отырғанын дәлелдейді.

Оқи отырыңыз:

• Тоқаев Трампқа «Артемида-2» миссиясы ғарышты игерудегі тарихи кезең екенін айтты
• Қазақтың көк туын ғарышқа алғаш көтерген азамат: Талғат Мұсабаев Гиннестің рекордтар кітабына қалай енді?
• «Адамзат тура 55 жыл бұрын алғаш Айға аяқ басты»: Apollo 11 миссиясы
• NASA жарты ғасырдан астам уақыттан кейін Айға қайтадан адам аттандырды