ЕҚЫҰ бақылаушылары Қазақстандағы парламенттік сайлауды қалай бағалады

Мәжіліс сайлауында сайлаушыларға кандидаттар мен партияларды таңдау әдеттегіден кеңірек болды, бірақ іргелі бостандықтарға шектеулер әлі де бар, дейді ЕҚЫҰ бақылаушылары. Толығырақ Orda.kz таратып айтады.

Хабарда айтылғандай, 19 наурызда өткен кезектен тыс парламент сайлауы Жаңа Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформалар аясында жарияланып, өткізілді. Баяндама авторларының пікірінше, сайлау халықаралық стандарттар мен ЕҚЫҰ міндеттемелеріне сәйкес өтуі керек еді.

Дегенмен, тәжірибе көрсеткендей, Қазақстанда еркіндіктің негізгі принциптерін жүзеге асыруға шектеулер әлі де сақталып отыр. Дегенмен әрқайсын түсіндіріп, түйінін тарқатайық.

Үкіметтің бірауыздан қолдауымен болған -  бәсеке...

ЕҚЫҰ есебіне сәйкес, соңғы парламенттік сайлау бәсекелестік элементімен және өзін-өзі ұсынған кандидаттар үшін сайлауалды үгіт-насихат  мүмкіндіктерімен ерекшеленді. Бірақ сайлауалды жарыстан бас тарту үгіт-насихат мүмкіндіктерінің теңдігіне кері әсерін тигізді. Атап айтқанда, тіркеуден шығару тәжірибесі кандидаттар үшін олардың сайлау додасына одан әрі қатысуына қатысты беймәлімдік тудырды.

— Демократия - бұл үнемі назар аударуды және шынайы берілгендікті талап ететін процесс. Біз   сайлау заңнамасына қатысты кейбір қуантарлық жақсартуларды атап өттік,  бірақ Қазақстан демократиялық даму жөніндегі саяси мақсатына ауқымды реформалар жалғасқан жағдайда ғана жетеді. Атап айтқанда, әрбір азаматтың негізгі бостандықтарын қорғауға көбірек көңіл бөлу қажет. Бұқаралық ақпарат құралдарының шектеулі кеңістігі мен үгіт науқаны туралы ақпараттың шектеулі болуы кандидаттардың анағұрлым қарқынды күреске қатысу талпыныстарына сәйкес келмеді, - деді ЕҚЫҰ-ның арнайы үйлестірушісі және қысқа мерзімді бақылаушылардың жетекшісі Ирен Чараламбидес.

Берілген есепте  бұл жолы сайлау науқандары белсендірек және еркін өткені айтылады. Партиялық платформалар мен жолдаулар әлеуметтік және экономикалық мәселелердің кең ауқымын қарастырды, бірақ жалпы алғанда президенттің реформалық күн тәртібін қолдады. Науқан анағұрлым серпінді болды және ірі қалалардағы, соның ішінде интернеттегі мажоритарлық жарыстарға белсенді қатысу мүмкін болды. Бұл ретте өзін-өзі ұсынған кейбір кандидаттар балама бағдарламалар ұсынды. Телеарналардың көпшілігі саяси партиялардың сайлау алдындағы қызметін объективті, бірақ үстірт көрсетті. Сайлау жарысы туралы тек телеарналардың біріндегі жалпы хабарда ғана айтылды. Бұл шектеулі ақпараттық және сараптамалық қамтумен бірге сайлаушылардың саналы таңдау жасау мүмкіндігін төмендетті.

— Әсіресе өзін-өзі ұсынған кандидаттар арасындағы бәсекелестіктің артуы маңызды оқиға болды. Дегенмен, құқықтық және практикалық кедергілер әлі де тең адамдар арасындағы толық ашық жарысқа кедергі жасайды. Болашақта әрбір сайлау учаскесі бойынша нәтижелерді жариялау ашықтық  халықтың сенімін арттыру үшін маңызды болмақ, - деді ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясы делегациясының жетекшісі Рейнхольд Лопатка.

ЕҚЫҰ есебіне сәйкес, Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюроның (ДИАҚБ) бұрынғы ұсыныстары орындалмаған. Олар бейбіт жиналыстар, пікір білдіру және бұқаралық ақпарат құралдарының негізгі бостандықтарына қатысты. Негізсіз әкімшілік кедергілер, партияларды тіркеу процесіндегі кең дискрециялық өкілеттіктер, сот және құқықтық қорғаудың жоқтығы алаңдаушылық туғызады.

Баяндамада атап өтілгендей, Конституция кепілдік берген сөз және БАҚ бостандығына шектеуші құқықтық орта нұқсан келтіреді. Ол тәуелсіз сыни хабарламалардың таралуын тежейді және қазірдің өзінде кең таралған өзін-өзі цензураға шақырады.

Еркіндіктің шектелуі және бейтараптылықтың болмауы

Оуэн Мерфи, ЕҚЫҰ Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросының сайлауды бақылау миссиясының басшысы жақында өткен сайлауды былайша бағалайды:

«Жақында саяси партияларды тіркеу талаптары, ішінара ДИАҚБ-ның бұрынғы ұсынымдарына жауап ретінде жеңілдетілді. Сайлауға қатысуға әлі де кедергі болатын саяси партиялардың бар екендігі алаңдатарлық және демократиялық сайлаудың халықаралық стандарттарына сәйкес келмейді. Дауыс беру күні дауыс беру бірқалыпты ұйымдастырылды, бірақ дауыстарды санау және нәтижелерді шығару кезінде процедуралардағы елеулі бұзушылықтар байқалды».

Есепте сайлауға дайындықтың бұл жолы тиімдірек жүргізілгені, Орталық сайлау комиссиясының тұрақты түрде тікелей отырыстары өткізіліп, шешімдері жедел жарияланғаны айтылады. Алайда нәтижелердің ресми отырыстарға дейін талқылануы шешім қабылдау процесінің ашықтығын төмендетті. Сондай-ақ байқаушылар сайлау комиссиялары жұмысының бейтараптығы мен тәуелсіздігі туралы алаңдаушылықты атап өтті, себебі оларда жетекші «АМАНАТ» партиясының мүшелері басым болды.

Заңдық базаны жетілдіру – әділ сайлаудың кепілі ме?

Баяндамада дауыстарды санау және нәтижелерді шығару кезінде елеулі процедуралық бұзушылықтар орын алғаны айтылған. Бұл ретте маңызды сақтық шаралары жиі еленбейді, бұл да процестің ашықтығына нұқсан келтірді. Бақылаушылар сайлаушылардың берген дауыстарының саны мен дауыс берудің алдын ала нәтижелері арасындағы сәйкессіздіктерді дәйекті түрде атап өтті.

ЕҚЫҰ баяндамасында соңғы сайлаулардағы гендерлік теңсіздік туралы айтылған. Әйелдердің саясатта әлі де аз қамтылғаны, олардың қоғамдық-саяси өмірге қатысуын ынталандыру шаралары шектеулі екені айтылады. Әйелдер сайлау алдындағы жарыста үміткерлердің 29 пайызын, мажоритарлық жүйеде 20 пайызын ғана құрады. Науқанда гендерлік мәселелер ерекше қарастырылмады. Бірқатар танымал әйелдер өзін-өзі ұсынған кандидаттар ретінде қатысқанымен, партиялардың беделді кандидаттарды алға жылжыту әрекеттері шектеулі болды.

ЕҚЫҰ баяндамасын қорытындылай келе, авторлар азаматтық және халықаралық байқаушыларды аккредиттеу жан-жақты болғанымен, сайлау барысын толық бақылау әрдайым қамтамасыз етілмегенін хабарлайды. Бұған дауыстарды санау процесіндегі шектеулер кедергі болды.