Бесқонақ: Қазақ танымындағы құпия бес күн

Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында уақыт жай ғана күнтізбедегі сандар тізбегі емес. Ол табиғатпен бірге тыныстайтын, маусымдармен бірге өзгеретін, тіршілікпен біте қайнасқан ұғым болған. Көшпелі өмір салтында уақытты дәл сезіну – өмір сүрудің шарты еді. Қай кезде көшу керек, қашан қыстың қамын жасау қажет, көктемнің нақты қай тұста басталатынын қалай аңғару керек – мұның бәрі халықтық есепке, тәжірибеге, табиғатты үздіксіз бақылауға сүйенді. Осындай терең танымнан туған көне ұғымдардың бірі – бесқонақ.

Бесқонақ – қазақтың байырғы уақыт есебіндегі ерекше мерзім. Бұл атау ең алдымен жыл айларына кірмейтін, бірақ жылды толықтыру үшін қосылатын бес күнді білдіреді. Яғни ол он екі айдың ешқайсысына тікелей жатпайтын, жылға сырттай қосылатын бөлек кезең ретінде танылған. Сол себепті бұл бес күн халық жадында жай күндер емес, өзгеше мағынасы бар уақыт ретінде сақталған.

Неліктен оны «қонақ» деп атаған?

«Бесқонақ» сөзінің өзінде терең бейнелеу жатыр. Қазақ ұғымында қонақ – уақытша келетін, бірақ қадірленетін, ерекшеленетін жан. Сол сияқты бұл бес күн де жылға уақытша енеді, бірақ тұрақты айдың құрамына кірмейді. Сондықтан оларды «қонақ» деп атау – халық тілінің көркемдігін ғана емес, уақытты бейнелі ойлау тәсілін де көрсетеді.

Бұл ұғымның астарында нақты есеп жатыр. Ежелгі халықтар жыл ұзақтығын табиғат қозғалысына қарап анықтаған. Алайда астрономиялық жыл мен күнтізбелік жыл арасында аздаған айырма болатыны белгілі. Егер сол айырма ескерілмесе, уақыт өте келе айлар мен маусымдар өзара сәйкес келмей кетер еді. Қазақ есепшілері осыны байқаған. Сондықтан артық уақытты реттеу үшін жылдың соңына бес күн қосып, оны жеке атаумен белгілеген. Осылайша бесқонақ – жай ғана наным емес, өмір тәжірибесінен туған халықтық уақыт өлшемі.

Бұл ұғым бізге ата-бабаларымыздың уақытты механикалық түрде емес, тірі құбылыс ретінде қабылдағанын аңғартады. Олар үшін жыл он екі аймен ғана бітпеген. Жылдың өз ішінде шекаралық, өтпелі, өзгермелі кезеңдер де болған. Бесқонақ – сондай кезеңнің бірі. Ол бір жағынан ескі жылдың соңын білдірсе, екінші жағынан жаңа уақыттың табалдырығын сездіретін аралық іспетті қабылданған.

Бесқонақ тек күнтізбе емес

Уақыт өте келе бесқонақ сөзі халық жадында тек жыл соңына қосылатын бес күн мағынасында ғана емес, ауа райының күрт құбылатын кезеңін білдіретін атау ретінде де сақталған. Қазақ арасында «бесқонақ амалы» деген тіркес кездеседі. Мұнда сөз көктемге таяу шақтағы алдамшы күн райы туралы болады.

Сол себепті бесқонақ халық санасында сақтықпен байланысты ұғымға айналған. Бұл кезеңде ел-жұрт табиғатқа сеніп, ерте қамсызданбауға тырысқан. Яғни бесқонақ – әрі уақыттың есебі, әрі өмір тәжірибесінің ескертуі.

Көшпелі тіршіліктегі орны

Бесқонақтың маңызы әсіресе мал шаруашылығымен айналысқан қазақ қоғамында айқын байқалады. Қыстан әлсіреп шыққан мал, жаңа туған төл, ұзақ көшке дайындалып жатқан ел үшін ауа райының әр өзгерісі маңызды болған. Егер көктем ерте шықты деп жайлауға асығып көшу немесе малды бейқам жіберу орынсыз болса, оның зардабы ауыр тиуі мүмкін еді.

Сондықтан халық табиғаттың әр мінезін арнайы атаумен белгілеп отырған. Мұндай атаулар құр сөз емес, өмір сүру ережесінің бір бөлігі болды. Бесқонақ та дәл сондай тәжірибелік мағынаға ие. Ол адамдарды абай болуға, көктемді асықпай қарсы алуға, табиғаттың соңғы суығын ескеруге үйреткен.

Бұл тұрғыдан қарағанда, бесқонақ – өткен заманнан жеткен поэтикалық сөз ғана емес, нақты тұрмыстық қажеттіліктен туған білім. Оның артында ғасырлар бойы жиналған далалық тәжірибе, климатты бақылау дағдысы, шаруашылыққа бейімделген ойлау жатыр.

Өтпелі кезеңнің философиясы

Бесқонақ ұғымында уақыттың шекарасы туралы ерекше түсінік бар. Қазақ дүниетанымында бір мезгілден екіншісіне өту әрдайым елеулі құбылыс саналған. Қыс пен көктемнің, ескі жыл мен жаңа жылдың, суық пен жылудың арасындағы өткел – ең осал, ең құбылмалы, ең назар аударуды қажет ететін шақ. Бесқонақ дәл осы өткелдің символы сияқты.

Сол себепті бұл ұғымда тек табиғаттық емес, философиялық астар да бар. Өмірдің өзінде де талай нәрсе дәл осындай аралық күйде өтеді: ескі аяқталмай, жаңа толық басталмай тұрған сәттер болады. Бесқонақ сол межені елестетеді. 

Мұндай қабылдау қазақтың әлемге тұтас қарағанын көрсетеді. Уақыт, табиғат, тіршілік, ауа райы, адам көңілі – мұның бәрі бір-бірінен бөлек емес, өзара сабақтас ұғымдар болған. Бесқонақ сол сабақтастықты білдіретін көне атаулардың бірі.

Наурызбен үндес мағына

Бесқонақ туралы айтқанда, оны Наурыз ұғымынан мүлде бөлек қарау қиын. Өйткені екеуінің де түпкі мазмұнында жаңару, ауысу, шекарадан өту идеясы бар. Наурыз – жаңа жылдың, жаңа тіршіліктің басталуы. Ал бесқонақ – сол жаңа кезеңнің қарсаңындағы өткел іспетті.

Халық санасында жаңа жыл бір сәтте ғана басталып кетпейді. Оның алдындағы дайындық, табиғаттың біртіндеп оянуы, ауа райының құбылуы, ескі мен жаңаның араласуы болады. Бесқонақ – осы өтпелі күйдің атауы. Сондықтан ол кейде рухани тазалықпен, сақтықпен, жаңаға дайындықпен астасып жатады.

Бұл түсінік қазақ мәдениетінің терең қабаттарын танытады. Ата-бабаларымыз уақытты тек өлшеп қоймаған, оның мінезін де таныған. Әр мезгілдің өз сипаты, өз ырғағы, өз ескертуі бар деп білген.

Оқи отырыңыз:

• Биыл Наурыз мерекесі қалай атап өтіледі?
• Наурыздан бастап Қазақстанда қандай өзгерістер болады?
• Наурызға арналған тілектер мен баталар