Семейдің қасіреті: Ядролық сынақтың құрбандары өздеріне өздері өтемақы төлеп отыр ма?

29 тамыз... Қазақстанда бұл күні халық Семей ядролық сынақ полигонының жабылғанын еске алады. Дәл осы күні 1949 жылы алғашқы кеңестік атом бомбасы қазақ жерінде жарылды. Екі күннің арасында 40 жыл жатыр. Жүздеген жарылыс, миллиондаған қираған тағдыр. Бірақ ең сорақысы – сол қасіреттен қорғау үшін қабылданған заң онжылдықтар бойы керісінше жәбірленушілердің өздеріне қарсы жұмыс істеп келеді. Өтемақы мардымсыз, жеңілдіктерге қол жетпейді. Былай қарасаң, шын мәнінде адамдарға мемлекет салған салық арқылы сол ақшаны қайта шығарып отырған секілді.

Orda.kz осы мәселенің себебін анықтап, қалай шешуге болатынын анықтап көрді.

Атом улаған дала

Полигонда жер үстінде де, жер астында да, ауада да, тіпті су қабаттарының қасында да 460-тан астам ядролық, термоядролық және сутектік жарылыс жасалды. Оның зардабы тек полигон шекарасында қалып қойған жоқ. Радиоактивті бұлттар мен газ, шаң-тозаң төрт облыстың кең аймақтарына жайылып, жерді де, суды да улады.

Кеңес физигі Игорь Головиннің естелігінен:

Саңырауқұлақ тәрізді ядролық жарылыс — 1949 жылы 29 тамызда Семей ядролық сынақ полигонында РДС-1 құрылғысының алғашқы жерүсті жарылысы. РФЯЦ-ВНИИЭФ мұрағатынан.

Сол күннен бастап қазақ даласы ядролық сынақтың құрбандығына айналды.

Миллион жарым тағдырдың ресми тізімде үштен бірі ғана бар

Семей өңірі түгелдей Павлодар, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарының көп бөлігі радиацияға тап болды. Бүгінде зардап шеккендер саны шамамен 1,5 миллион адам деп есептеледі. Бірақ ресми реестрде олардың тек 30 пайызы ғана бар. Тіпті 1,5 миллион адам тіркелсе де, тарихи шындықты ашып, ондай зобалаңның шынайы көрінісін бағамдауға келмейді. Өйткені шын зардап шеккендердің саны әлдеқайда көп.

Әлеуметтанушы, Абай облысындағы ғалым Алексей Коноваловтың пікіріне қарасақ: 

«Беларусьте Чернобыль апатынан зардап шеккендер саны – 3,7 миллион адам. Бұл – ел халқының 40 пайызы. Олар түгелдей мемлекеттік тізімге енген. Бірінші буын ғана емес, екінші, үшінші, тіпті төртінші ұрпақ – бәрі қамтылған. Өйткені зобалаңды бастан өткерген атаның дерті келесі ұрпаққа берілмейді деп ешкім кепілдік бере алмайды. Бұл – дұрыс қадам». 

Қазақстанда болса, Коноваловтың зерттеулеріне сүйенсек, осы онжылдық басында Семей тұрғындарының 55 пайызының қолында полигон куәлігі болмаған. Демек, олар ешқандай жеңілдікке үміттене алмайды. Ал ауыл халқының жағдайы одан да мүшкіл.

Жабылғанына 30 жыл өтсе де…

Полигон жабылғанына отыз жылдан асты. Бірақ өтемақы жүйесі әлі де әділетсіз: құжаттар жетпейді, төлемақы мардымсыз, жеңілдік тек қағаз жүзінде ғана. Жүйенің қисынсыздығы сонда – зардап шеккен халыққа мемлекет өтемақы төлеп отырғандай көрінгенімен, шын мәнінде олар өздерінің салығы, еңбегі арқылы сол өтемақыны тағы да өз қалталарынан шығарып отыр.

Заң бар, бірақ ол сынақ құрбандарының өздеріне қарсы жұмыс істейді

Біз азаматтық белсенді, «ДОМ» қоғамдық бірлестігінің төрайымы, «Полигон-21» қозғалысын құрушылардың бірі Майра Әбеновамен тілдестік. 2023 жылдан бері ол – полигон зардаптарын жою мәселесімен айналысатын ведомствоаралық комиссиядағы Семейдің өкілі (комиссияға экология вице-министрі төрағалық етеді).

Майра Жамантаевнамен біз жолыққанда қатты күйзеліп, еңсесінің түскенін байқадық. Себебі қала билігі белгісіз себеппен әйелдердің тағдырын баяндайтын қысқаметражды деректі фильмнің көрсетіліміне рұқсат бермеген екен.

«Фильмнің аты – JARA, яғни – Жара. Оны жерлесіміз Айгерім Сейтенова түсірді. Ол өзі халықаралық құқық саласының маманы, бірақ қазір ядролық қаруға қарсы қозғалыстардың бел ортасында жүр. Көктемде БҰҰ мінберінде біздің атамыздан ұсыныс айтты. Фильм алты әйелдің өмір тарихын баяндайды. Полигон олардың тағдырына қалай із қалдырғанын көрсетеді. БҰҰ-да көрсетілгенде зал толы болды, көз жасын тыя алмағандар көп еді. Біз осы фильмді 29 тамызда, Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық әрекеттер күнінде Арбатта көрсетуді жоспарладық. Бірақ әкімдік түсініксіз сылтаулармен тыйым салды. Бірде полицияға сілтейді, бірде басқаға... Ал шын мәнінде фильмде ешқандай үндеу жоқ, тек адамдардың, әйелдердің басынан кешкен қасіретін баяндаған әңгіме ғана», — дейді Майра Әбенова. 

Осы оқиға біздің әңгімемізге бірден реңк берді. Жай ғана мерейтой емес, бүгінгі күннің ең өзекті мәселесі – полигонның қасіреті жайлы сөз қозғалды.

«Менің ең жақын адамдарымның өмірін жалмады...»

Майра Жамантаевна 2021 жылдан бері Семей ядролық сынақ полигонынан зардап шеккендерді әлеуметтік қорғау заңнамасын қайта қарауға күш салып келеді. Полигон тақырыбына ол алғаш рет 2011 жылы, жабылудың 20 жылдығы қарсаңында ден қойған. Сол кезде семейліктер заңға түзету енгізу қажеттігін анық сезінді. Бірақ кейінірек ауыр қазаларды бастан кешкенде барып осы істі қолға алды.

«Қатарынан бауырларым, апам, жолдасым... бәрі онкологиядан көз жұмды. Сол кезде бұл қасіретпен бетпе-бет келгенімді түсіндім», — деп көз жасын әрең іркіді ол. 

Басты кедергі болып отырған ескі заң 

Полигон зардабын тартып келе жатқан жандардың тағдырын өзгертуге кедергі болып отырған негізгі мәселе – 1992 жылы қабылданған «Семей ядролық сынақ полигонындағы жарылыстардан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» заң. Қағаз жүзінде қорғауға тиіс құжат іс жүзінде жұмыс істемей отыр.

«Бұл заңға сәйкес, тек төрт облыстың белгілі бір аумағында тұрғандар ғана «зардап шеккен» деп танылды. Солар ғана куәлік алып, азын-аулақ жеңілдікке үміттене алды. Бірақ ол куәлікті де адамдардың өзі іздеп барып алу керек болды. Ал Жапонияда қалай? Онда адам құжат сұрап жүгірмейді, мемлекет автоматты түрде куәлікті өзі береді», — дейді Майра. 

Қорғауға тиіс заң неге мүлде кереғар?

Алғаш естігенде бұл заң шынымен түсініксіз көрінеді. «Құрбандардың құқығын қорғауға арналған заң неге олардың өздеріне кедергіге айналған?» деген ой сап ете қалады. Бірақ Майра Жамантаевнаны тыңдаған сәтте мәнісін түсіне бастадық.

Бүтін тағдырды өзгерткен бір әріп

Мәселен, өтемақы жайын алайық. 90-жылдары қабылданған бастапқы есеп бойынша, әрбір адамға жылдар бойғы төлем ең төменгі жалақы көлеміне (МЗП) байланысты белгіленген еді.

«Сол заңға мәжіліс депутаттары бар болғаны бір әріп қосты: ең төменгі жалақы (МЗП) орнына айлық есептік көрсеткішті (МРП) енгізді. Сөйтіп адамдарға тиын-тебен ғана қалды! Бұл күлкілі емес, қырық жыл бойы қасірет шеккен жұртты мазақ қылғанмен бірдей», — дейді ашынып Майра. 

Айырмашылықты түсіну үшін: 2025 жылы Қазақстанда ең төменгі жалақы (МЗП) — 85 000 теңге. Ал айлық есептік көрсеткіш (МРП) — небәрі 3932 теңге. Айырмасы жиырма екі есе!

Зейнетақы мен үстемақыдағы әділетсіздік

Мәселе тек өтемақымен шектелмейді. Зейнетақыға қосылатын үстемақы мен экологиялық төлемдер де төрт түрлі аймаққа бөлінген: төтенше, ең жоғары, жоғары және ең төменгі қауіп аймақтары.

«Парадокс қайда дейсіз ғой? Жасы келген ауылдағы қариялар (ең жоғары қауіп аймағы) қартайғанда балаларының қасына — Семейге көшіп келеді. Ал Семей заң бойынша «жоғары қауіп» санатында. Олар осы жерде тіркелген сәттен бастап зейнетақыға берілетін үстемақысынан айырылады! Сондықтан қарттар амалсыздан ауылда тұратын сияқты болып тіркеліп қояды. Шын мәнінде қалада өмір сүреді, бірақ күн сайын «тексеріп қалар» деп іштен тынады», — дейді Майра. 

Семей неге «қорғалған» аймақ?

Бұл жайт заңдағы тағы бір түсініксіз тұсты ашып береді. Төлем мен жеңілдік адамның қай аймақта тұрғанына тікелей байланысты. Бірақ неге екені белгісіз, Семейге «жоғары қауіп» мәртебесі берілген. Ал бұрынғы зерттеулерге сүйенсек, қаланың айналасы түгел «ең жоғары қауіп» аймағына жатады.

«Айналадағының бәрі «ең жоғары қауіпте» болса, ортасындағы Семейді ғана «қорғалған» аймақ деп қалайша айтады? Әлде бізді қырық жыл бойы әлдебір көрінбейтін қалқанмен жапты ма екен?» — деп сөзбен түйреп өтті Майра. 

Заңның әдейі «қысқартылған» сипаты

Майра Жамантаевнаның пайымдауынша, 90-жылдары заң бірнеше рет қайта жазылған. Басты мақсат — өтемақының мөлшерін барынша азайту. Әуелі материалдық-өндірістік қорлар (МӨҚ) және АЕК-ге ауыстырды. Одан кейін облыстың ең ірі қаласы Семейдің мәртебесін төмендетті. Соның салдарынан мұндағы тұрғындардың өтемақысы да азайды. Сөйтіп мемлекет бюджет шығынын «үнемдеді».

«Қолына көз тігіңіз...»

«Сиқыршы». Иероним Босхтың картинасы

Өтемақы мәселесі күрделі әрі көпқырлы. Жалақыға қосылатын үстемақы жұмыс берушінің мойнына жүктелген.

«Қосымша төлем төлеу міндеті кәсіпкерге артылған. Бірақ кәсіпкердің өзі де осы өңірдің зардабын тартқан жан, оның сынақтарға қандай қатысы бар? Ол оған жауапты емес қой. Кәсіпкерлердің көбі ондай үстемақыны төлемейді, тіпті тексеретін де ешкім жоқ сияқты. Ал егер төлесе, ақылды кәсіпкер шығынын қайтарып алады. Қалай дейсіз бе? Өз өнімінің, тауар-қызметінің бағасын көтереді. Сөйтіп ақыр соңында ол кімнің қалтасынан шығады? Тағы да бізден, зардап шеккендерден! Сонда бұл заң кімнің жағдайын жақсартты? Ешкімнің де жағдайын жақсартпады!» — дейді Майра.

Осылайша, полигоннан келген залал үшін төленетін өтемақыны мемлекет те, бизнес те толық көлемде өтемейді. Шын мәнінде, оны семейліктер өз қалтасынан төлеп отыр. Бағасы қымбаттаған тауар мен қызметті сатып алу арқылы. Бұл — онсыз да әл-ауқаты төмен қалаға қосымша салмақ түсіреді. Мұндай жолдың қаншалықты әділеттілігі бар?

Мағынасыз заң

Майра Әбенованың айтуынша, уақыт өте келе заң өзінің әуелгі күші мен мағынасынан айрылды. Әр енгізілген түзету жеңілдіктерді көбейткен жоқ, керісінше, азайтып жіберді. Құқық қорғауға арналған нормалар қысқарып, заң салған шеңбер тарылып барады. Кейде әдейі көз жұмғандай әсер қалдырады.

«Заң мәтінінің басында «зиян шеккендер» дегенде «осы аумақта тұратындар және тұрғандар» деп жазылған. Ал әлеуметтік қорғауға келгенде тек «қазіргі тұрып жатқан» деп өзгеріп шыға келеді. Қырық жылы ішінде басқа жаққа көшкендер бар емес пе? Жиырма отыз жылда ел көшіп-қонбай тұрмайды ғой. Олар Семейден кеткенімен, алған радиациясын киіміндей тастап кеткен жоқ, бірге ала кетті. Демек, ол қасірет олардың артынан ілесіп жүр. Бірақ Ақтөбе, не Астанада ол мәртебе күшін жояды да, ешқандай жеңілдік берілмейді!» — деп ашынады белсенді. 

Мәселенің түпкі өзегі тек төлемнің көлемінде емес, заңның өз логикасында жатыр. Қорғауға тиіс құжат, керісінше, қайшылық пен теңсіздіктің көзіне айналған. Жарты ғасырға жуық қасірет шеккен халық әлі күнге өз құқығын дәлелдеумен әлек.

«Заң — халықтың тұрмысын жақсарту үшін жазылады. Ол әділ де түсінікті болу керек. Ал біздікі не? Бұл — кемсітетін заң», — дейді Майра. 

Үш бағыттағы талап

2021 жылғы конференцияда «Полигон 21» қозғалысының белсенділері үш негізгі бағытты ұсынды.

Біріншіден — Семей облысының мәртебесін қайтаруды талап етті (бұл орындалды).

Екіншіден — қордаланған мәселелерді шешуді тұрақты даму бағдарламасы арқылы жүргізу қажет деді. Ол үшін мемлекеттік комиссия құрылуы керек деген талап қойылды. Бұл комиссия да жасақталды, оның құрамына үкімет деңгейіндегі шенеуніктер кірді.

«2023 жылдың қыркүйегінде Экология министрлігінен маған құжат келді. Онда вице-премьер, министр Дюсенованың тапсырмасымен ведомствоаралық комиссия құрылатыны жазылған. Министрлік үш ай бойы менің түсіндіруімнен кейін ғана іске кірісті. Себебі бұл комиссия — біздің талабымызбен құрылған», — дейді Майра Жамантаевна. 

Үшінші бағыт — жаңа заң қабылдау. Ол әділ, шын мәнінде зардап шеккендердің сұранысына жауап беретін заң болуы шарт.

«Үш жылда комиссия небәрі екі рет қана жиналды. Біз биыл 38 беттен тұратын ұсыныс жібердік. Ол заңға енгізілуі тиіс өзгерістердің салыстырмалы кестесі. Қазақстан атом электр станциясын салуды жоспарлап отыр. Ертең күтпеген жағдай болса, кепілдікті кім береді? Жаңа заң мұны алдын ала қамтуы тиіс. Ол тек Семей полигоны жайлы ғана емес, әлдеқайда кең болу керек. Онда жұмыс істейтіндер, сонда тұратындар ертең қандай қорғауға ие болатынын алдын ала білуге тиіс», — деді Майра. 

Азғантай ғана «көмек»

Заңға қатысты сын қанша көп болса да, белгілі бір «пайдасы» бар екенін айта кету керек. Былайша, айтқанда, қарлығаштың қанатымен су сепкендей...

2023 жылдың 23 тамызында БАҚ-та Астанада полигоннан зардап шеккендерге бір реттік әлеуметтік көмек көрсетілетіні хабарланды. Қала әкімдігінің дерегінше, төлем көлемі — 2,5 АЕК, яғни шамамен 10 мың теңге.

Бұл көмек үш мыңға жуық адамға беріледі. Олардың бәрі Семей полигонынан зардап шеккендер ретінде ресми мойындалған, статусы расталған адамдар. Бұған дейін олар бір реттік өтемақы алған болатын. Сонымен бірге, әкімдік олардың ақылы автотұрақтарды тегін пайдалану құқығы болатынын мәлімдеді.

Мұндай «жеңілдіктерді» қалай бағалауға болады? Ол оқырманның еншісінде. 

Автор: Илья Бороховский