Ораза айттың қазақ дәстүріндегі орны мен мәні

Ораза айт - қасиетті Рамазан айының аяқталуына орай еліміз атап өтетін мұсылман мерекесі. Биыл ол 20 наурызға түсіп, ел бойынша үш күн тойланады, деп хабарлайды Orda.kz.      

Мұсылмандар негізінен пітір садақаны Ораза айтқа дейін беріп тастағаны жөн. 2026 жылға арналған пітір садақа көлемін Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы белгілеп, әрбір адам үшін 735 теңге деп белгіледі. Бұл екі келі ұнның орташа құнын негізге ала отырып есептеледі.

Пітір садақа 

Пітір садақа — Ораза айт мерекесінің ажырамас бөлігі ретіндегі маңызды діни міндеттердің бірі. Ол қасиетті Рамазан айының соңында, айт намазына дейін берілетін садақа түрі ретінде әрбір мұсылманға жүктеледі. Пітір садақаның негізгі мақсаты — ораза ұстаған адамның құлшылығын толықтыру, яғни Рамазан кезінде жіберіп алуы мүмкін қателіктері мен кемшіліктерінің өтеуі болып саналады.

Діни тұрғыдан алғанда, пітір садақа әрбір адамның әлеуметтік жағдайына қарамастан берілуі тиіс. Яғни, өзіне және отбасы мүшелеріне жететін азығы бар әрбір мұсылман пітір садақа беруге міндетті. Әдетте, ол белгілі бір мөлшердегі азық-түлікпен немесе оның ақшалай баламасымен беріледі. Бұл садақа мұқтаж адамдарға, кедей-кепшіктерге, жетім-жесірлерге таратылып, олардың да Ораза айт мерекесін қуанышпен қарсы алуына мүмкіндік жасайды.

Пітір садақаның рухани мәні өте терең. Ол адамды жомарттыққа, мейірімділікке және жанашырлыққа тәрбиелейді. Сонымен қатар, қоғамдағы әлеуметтік теңдікті сақтауға ықпал етеді, себебі бай мен кедейдің арасындағы алшақтықты азайтуға көмектеседі. Бұл арқылы ислам діні адамдарды бір-біріне қолдау көрсетуге, қиын жағдайда қалған жандарға көмектесуге шақырады.

Осылайша, пітір садақа тек материалдық көмек емес, ол — адамгершілік пен қайырымдылықтың көрінісі. Ол қоғамда бірлік пен татулықты нығайтып, әрбір адамның жүрегінде мейірім мен рақымдылық сезімін қалыптастыратын маңызды рухани амал.

Ораза айт

Бұл жарқын күнді мұсылмандар мүмкідігінше айт-намаздан бастауы керек. Әбу Ханифа мәзһабында ораза айт намазы әрбір мұсылманға – уәжіп. Уәжіп болуының басты себебі – дүниеден өткенше Мұхаммед пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) ешқашан айт намаздарын тастамаған әрі жұртқа бұл күні намазға тұруды бұйырған. Айт намаздарының дұрыс орындалу шарттары жұма намазының шарттарымен бірдей. Мысалы: уақыттың кіруі, жамағатпен оқылуы (айт пен жұма намазы жеке оқылмайды) секілді шарттар. Тек құтпаның үкімі бұдан тыс. Яғни, құтпа жұма намазы үшін шарт болса, айт намазы үшін сүннет қана және құтпа айт намазынан кейін оқылады.

Құрбан айттан Ораза айттың ерекшелігі намаз оқудан бұрын тамақ ішуге болады. Мысалы, таңертеңгісін құрма жеп, су ішіп  шығуға болады. Ал Құрбан айтта діндар адамның бірінші дәмі - құрбандық еті болуы тиіс.

Ораза айт — мұсылман әлеміндегі ең маңызды әрі қасиетті мерекелердің бірі. Бұл мейрам бір ай бойы ұсталған оразаның аяқталғанын білдіреді және адамдарды рухани тазалыққа, сабырлылыққа, қайырымдылыққа тәрбиелейді. Ораза айт тек діни мереке ғана емес, ол – қоғамдағы адамгершілік құндылықтарды нығайтатын, адамдар арасындағы қарым-қатынасты жақсартатын ерекше күн.

Ораза айттың тарихы 

Ораза айттың тарихы ислам дінінің пайда болуымен тығыз байланысты. Бұл мереке VII ғасырда, ислам дінінің негізін қалаушы Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) заманында бекітілген. Ислам тарихында Мәдина қаласына көшіп келгеннен кейін пайғамбар бұрынғы арабтардың ойын-сауық күндерінің орнына мұсылмандарға екі ұлық мейрам — Ораза айт пен Құрбан айтты белгілеп берген.

Ораза айттың пайда болуының басты себебі — қасиетті Рамазан айының аяқталуын атап өту. Рамазан айында мұсылмандар бір ай бойы ораза ұстап, нәпсісін тыйып, сабыр сақтап, рухани тұрғыдан тазарады. Осы кезең аяқталған соң, Ораза айт мерекесі сол құлшылықтың қорытындысы әрі марапаты ретінде тойланады.

Бұл мейрамның енгізілуіндегі негізгі мақсат — адамдарды Аллаға шүкіршілік етуге шақыру, қайырымдылық жасауға ынталандыру және қоғамда татулық пен бірлікті нығайту. Сонымен қатар, Ораза айт адамдардың бір-біріне кешіріммен қарап, реніштерін ұмытып, жақсылыққа ұмтылуына себеп болатын ерекше рухани күн ретінде қалыптасты.

Ораза айт Ислам күнтізбесі бойынша Шәууәл айының бірінші күні тойланады. Айдың көрінуіне байланысты нақты күні жыл сайын өзгеріп отырады.

Ораза айттың діни және рухани мәні

Ораза айттың діни және рухани мәні өте терең әрі көпқырлы. Бұл мереке — қасиетті Рамазан айында жасалған құлшылықтардың қорытындысы ретінде аталып өтетін ерекше күн. Бір ай бойы ораза ұстап, нәпсісін тыйған мұсылман баласы Ораза айт күні Аллаға шүкіршілік етіп, өзінің рухани тұрғыдан тазарғанын сезінеді. Осы арқылы адам бойындағы сабыр, төзімділік, имандылық сияқты қасиеттер нығая түседі.

Діни тұрғыдан алғанда, Ораза айт — мұсылмандардың бірлігін көрсететін маңызды мереке. Бұл күні жамағат болып айт намазы оқылады, әр адам пітір садақа беріп, мұқтаж жандарға көмектеседі. Пітір садақаның мәні — қоғамдағы әлеуметтік теңдікті сақтау, яғни әрбір адам айт қуанышын бірге сезінуі үшін жағдай жасау. Бұл ислам дінінің әділеттілік пен мейірімділікке негізделгенін көрсетеді.

Рухани жағынан алғанда, Ораза айт — кешірім мен татулықтың мейрамы. Бұл күні адамдар бір-бірінен кешірім сұрап, өкпе-реніштерін ұмытып, қайта татуласады. Адамдар туыстарын аралап, үлкендерден бата алып, кішіге қамқорлық көрсетеді. Мұның бәрі қоғамдағы сыйластық пен адамгершілік құндылықтарды күшейтеді. Бұл — қоғамдағы бірлікті күшейтетін маңызды фактор.

Сонымен қатар, Ораза айт — қуаныш пен мейірімнің мерекесі. Бұл күні адамдар бір-біріне жақсы тілектер айтып, дастархан жайып, ортақ қуанышқа бөленеді. Осы арқылы қоғамда өзара түсіністік, жанашырлық және рухани байланыс нығаяды. Сондықтан Ораза айт тек діни рәсімдермен шектелмей, адамдардың ішкі дүниесін байытып, оларды жақсылыққа жетелейтін маңызды рухани құндылық ретінде ерекше орын алады. Ораза айттың мәні өте терең. Ол тек қуаныш күні ғана емес, рухани қорытынды кезең болып есептеледі.

Бұл күн сабыр мен тақуалықтың жеңісі іспеттес. Бір ай бойы аштық пен шөлге төзу — адамның ерік-жігерін шыңдайды. Айт — осы сабырдың марапаты.

Қазақ халқының Ораза айтты тойлау дәстүрі

Қазақ халқының Ораза айтты тойлау дәстүрі ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық салт-дәстүрлермен тығыз байланысты және ол тек діни мереке ғана емес, халықтың тұрмыс-тіршілігі мен мәдениетінің маңызды бөлігі ретінде ерекшеленеді. Айт күні таңертең ер адамдар мешітке барып, айт намазын оқудан бастайды, бұл — мерекенің ең басты діни рәсімі саналады. Намаздан кейін адамдар бір-бірімен қол алысып, «Айт қабыл болсын» деп құттықтап, ізгі тілектерін білдіреді.

Қазақ үшін Ораза айттың ең маңызды дәстүрлерінің бірі — айттау немесе айтшылау. Бұл күні адамдар туыстарын, көршілерін, ағайын-туысты аралап, үлкендердің батасын алады, ал үлкендер өз кезегінде ақ тілегін айтып, жастарға ақыл-кеңес береді. Бұл дәстүр қазақ қоғамындағы сыйластықты, туыстық байланысты және ұрпақтар сабақтастығын нығайтуға үлкен әсер етеді.

Сонымен қатар, қазақтар айт күні ерекше дастархан жайып, қонақ күтуді маңызды міндет деп санаған. Дастарханға бауырсақ, ет тағамдары, қымыз, шұбат сияқты ұлттық тағамдар қойылып, келген әрбір қонаққа құрмет көрсетіледі. Қонақжайлылық — қазақ халқының басты қасиеттерінің бірі болғандықтан, айт күндері бұл дәстүр айрықша көрініс табады.

Балалар үшін де Ораза айт — ерекше қуаныш пен шаттықтың мерекесі. Оларға жаңа киім кигізіп, тәттілер мен түрлі сыйлықтар беріледі. Кей өңірлерде «айттық» беру дәстүрі сақталған, яғни үлкендер балаларға арнайы сыйлық немесе ақша таратады. Бұл балалардың мерекеге деген қызығушылығын арттырып, қуанышын еселей түседі.

Ораза айт қазақ қоғамында тек діни мереке ғана емес, адамдар арасындағы бірлік пен мейірімділікті нығайтатын, ұлттық құндылықтарды дәріптейтін маңызды күн ретінде кеңінен тойланып келеді. Қазақ халқы ислам дінін қабылдағаннан бері Ораза айтты ұлттық салт-дәстүрмен үйлестіріп тойлап келеді.

Айттау — қазақтың дәстүріне айналған, жастар үлкендердің үйіне арнайы барып, олардың хал-жағдайын сұрап, құрмет көрсетеді. Үйге кірген кезде олар ізет білдіріп сәлем беріп, «Айт қабыл болсын» деп шын жүректен құттықтайды және игі тілектерін жеткізеді. Ал үлкендер өз кезегінде жастарға ризашылық білдіріп, ақ батасын беріп, оларға денсаулық, ұзақ ғұмыр, бақ-береке тілейді. Осындай дәстүр арқылы жастар үлкенді сыйлауды үйреніп, ал үлкендер кейінгі ұрпаққа ақыл-өсиет айтып, ұрпақтар арасындағы байланыс нығая түседі.

Ораза айтты әлем мұсылмандарының тойлау ерекшелігі 

Ораза айт әлем мұсылмандары арасында кеңінен тойланатын ортақ мереке болғанымен, әр елде оның аталып өту ерекшеліктері сол халықтың мәдениеті мен дәстүріне байланысты әртүрлі сипатта болады. Барлық мұсылман елдерінде айт күні таңертең жамағат болып айт намазы оқылып, бір-біріне ізгі тілектер айтылып, мұқтаж жандарға көмектесу дәстүрі сақталады. Дегенмен, әр халық бұл мерекені өз ұлттық ерекшеліктерімен толықтырады.

Мысалы, Түркия елінде Ораза айт «Шекер байрам» деп аталып, бұл күні балаларға тәттілер таратылып, үлкендердің қолын сүйіп құрмет көрсету дәстүрі кең таралған. Индонезия мемлекетінде айт кезінде «мудик» деп аталатын дәстүр бойынша адамдар жаппай туған жеріне барып, отбасымен қауышады. Египетте арнайы тәтті тағамдар дайындалып, халық саябақтар мен демалыс орындарында уақыт өткізеді.

Ал Қазақстан мен Орталық Азия елдерінде Ораза айт ұлттық салт-дәстүрмен ұштасып, айттау, қонаққа бару, үлкендердің батасын алу сияқты рәсімдермен ерекшеленеді. Көптеген елдерде бұл күн ресми демалыс болып жарияланып, адамдар отбасы мүшелерімен бірге уақыт өткізуге ерекше мән береді.

Осылайша, Ораза айт бүкіл мұсылман қауымын біріктіретін ортақ мереке болғанымен, әр халық оны өз мәдениетімен байытып, ерекше мазмұнмен атап өтеді. Ораза айт — жаһандық мереке. Оны әлемнің көптеген елдерінде атап өтеді. Жалпы алғанда, бұл мерекені әлем бойынша миллиардтаған мұсылман атап өтеді.

Қазіргі қоғамдағы Ораза айттың рөлі мен маңызы одан сайын арта түскен. Айт адамдарды біріктіреді, ұлт пен дінге қарамастан ортақ құндылықтарды насихаттайды. 

Ораза айт — ғасырлар бойы сақталып келе жатқан ұлы мереке. Оның мәні тек діни рәсімдерде емес, адамгершілік құндылықтарда жатыр. Қазақ халқы бұл мейрамды өз дәстүрімен үйлестіріп, оны ерекше мазмұнмен байытқан. Бүгінде Ораза айт — адамдарды жақындастыратын, қоғамды біріктіретін, рухани жаңартатын маңызды мереке болып қала береді.

Ораза айт қабыл болсын, құрметті мұсылман қауым!

 Оқи отырыңыз:

• Наурызға арналған тілектер мен баталар
• Бұрынғы қазақтар «Наурыз» мейрамын қалай тойлаған?
• Наурыз мейрамы парсылардан келген бе?