Наурыз көже: жеті дәмнің мәні мен ғасырлардан жеткен аңыздар

Наурыз мейрамының басты тағамы – Наурыз көже. Бұл ас тек дастарқанның сәні ғана емес, молшылық пен бірліктің символы. Orda.kz тілшісі көженің қалай дайындалатынын және оның мағынасына қатысты халық арасында сақталған аңыздарды жинақтады.

Наурызды қазақ халқы ежелден «Ұлыстың ұлы күні» деп атаған. Түрік-моңғол халықтарының түсінігінде «ұлыс» – мемлекет деген мағынаны білдіреді. Бүгінде қазақстандық бірегейлікті қалыптастыру мәселесі жиі көтеріледі, осы тұрғыда Наурыз – ұлттық бірлікті нығайтатын ең маңызды құралдардың бірі.

Қазақ халқы Наурызды ғасырлар бойы үзбей атап өтіп келген. Әсіресе Сыр бойында қыстап, Түркістанда Әз Тәуке секілді хандар билік құрған кезеңде бұл мейрам айрықша сән-салтанатпен өткен. Кейін ел тәуелсіздігінен айырылып, Ресей империясының құрамына кірген тұста да Наурыз тойлануын тоқтатпады. Дегенмен, мемлекеттік мәртебеден айырылған халық үшін бұл мейрамның деңгейі де біртіндеп төмендей бастады.

ХХ ғасырдың 20-жылдары Кеңес үкіметі Наурызды «ескінің қалдығы» деп танып, ресми түрде тыйым салды. Шын мәнінде, бұл шешім Наурыздың тәуелсіздікпен, ұлттық болмыспен тығыз байланысты екенін түсінгеннен кейін қабылданған еді. Тек 1988 жылы, жариялылық пен қайта құру кезеңінде, бұл мейрам қайта жаңғыртылып, халық өміріне оралды.

Наурыз көжені қалай дайындаған дұрыс?

Наурыз көже – қатаң рецепті жоқ, бірақ философиясы бар тағам. Оның басты ерекшелігі – міндетті түрде жеті түрлі дәмнен жасалуы. Қазақ халқы үшін жеті саны қасиетті саналады. Ол – жеті қазына, жеті ата, жеті күн ұғымдарымен астасып, толықтық пен тұтастықтың белгісіне айналған.

Көженің құрамына әдетте:

• су – тіршіліктің негізі,
• ет (сүр ет немесе жаңа сойылған қой еті) – күш пен берекенің нышаны,
• дәнді дақылдар (бидай, тары, арпа, күріш, кейде жүгері) – тоқшылықтың белгісі,
• бұршақ – өсіп-өнудің символы,
• сүт немесе айран – ақ ниет пен тазалықтың көрінісі,
• май – молшылық пен байлықтың белгісі,
• тұз – дәм мен өмірдің мәнін білдіреді.

Кей өңірлерде көжеге қазы, қарта, шұжық сияқты ұлттық тағамдар қосылып, оның дәмі мен құнарын арттырады. Дайындау тәсілі де өзіндік рәсімге ұқсайды. Алдымен ет ұзақ уақыт баяу отта қайнатылады – бұл асықпай, сабырмен өмір сүрудің белгісі іспетті. Одан кейін әртүрлі дәндер бөлек пісіріліп, өз дәмін сақтауы үшін ерекше күтіммен дайындалады. Соңында барлығы бір қазанға құйылып, айран немесе қатық қосылады. Бір қазанға әртүрлі дәмнің қосылуы – әртүрлі адамдардың бір қоғамда тату өмір сүруінің символдық көрінісі.

 
Жеті дәмнің терең мәні

Наурыз көжедегі әрбір ингредиент кездейсоқ таңдалмаған. Халық түсінігінде бұл жеті дәм жаңа жылда адамға қажетті жеті ырыс пен қасиетті білдіреді:

• денсаулық,
• байлық,
• бақыт,
• ақыл,
• береке,
• өсіп-өну,
• қорғаныш.

Сондықтан да қазақтар Наурыз күні көжеден міндетті түрде дәм татып, «жыл бойы тоқ болайық» деген ниет білдірген. Тіпті кей өңірлерде «жеті үйдің көжесін ішу керек» деген дәстүр болған – бұл әлеуметтік байланыстарды нығайтудың бір жолы.

 
Наурыз көже туралы аңыздар

Наурыз көженің тек аспаздық емес, рухани тарихы да бай. Халық арасында оның шығу тегін түсіндіретін бірнеше аңыз сақталған.

Соның бірі – ел ішіндегі алауыздықты тоқтатқан тағам туралы.
Ертеде адамдар бір-бірімен араздасып, ру-руға бөлініп, береке кетеді. Сол кезде дана ақсақалдар халықты татуластыру үшін үлкен қазанға ас пісіртіп, барлығын бір дастарқанға жинайды. Бір қазаннан ас ішкен жұрттың көңілі жібіп, өкпе-реніш ұмытылады. Осыдан кейін бұл тағам бірлік пен татулықтың белгісі ретінде сақталып қалған. Сол себепті Наурыз көжені кейде «көп көже» немесе «тілеу көже» деп те атаған.

Тағы бір аңыз бұл тағамды Нұх пайғамбармен байланыстырады.
Аңыз бойынша, топан судан кейін кемеде қалған азық-түлік өте аз болады. Сонда Нұх пайғамбар қолда бар барлық дәмді бір қазанға салып пісірген. Оның ішінде ет те, дән де, су да болған. Алла Тағала сол асқа береке беріп, ол барлық адамға жеткен деседі. Осы оқиға кейін жеті дәмнен ас дайындау дәстүріне ұласқан.

Үшінші бір хикаяда Наурыз есімді қария туралы айтылады.
Қатты қыстан аман шыққан ел көктем келгенде қуанғанымен, азықтары аз болған. Сонда қария «барды бөліссек – көбейеді» деп, әр үйден аз-аздан азық жинап, бір қазанға салғызады. Нәтижесінде бүкіл ауылға жететін тағам дайындалады. Қария бұл ас әрқашан бірлік пен ортақтықтың белгісі болсын деп батасын береді. 

Мәні мен маңызы

Наурыз көже – жай ғана тағам емес. Ол – ортақ қазанның философиясы. Қазақ мәдениетінде «бір қазаннан ас ішу» – сенім мен бауырмалдықтың белгісі.

Бұл дәстүр адамдарды жақындастырып қана қоймай, қоғамдағы теңдікті де көрсетеді: бай да, кедей де бір дастарқаннан дәм татады. Әркім өз үлесін қосады, әркім ортақ дәмнен ауыз тиеді. Наурыз күні адамдар бір-бірінің үйіне кіріп, көже ішіп, «Ақ мол болсын», «Жыл берекелі болсын» деп тілек айтады. Бұл – тек сөз емес, ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени код.

Ғасырлар өтсе де, Наурыз мейрамының рухы өзгерген жоқ. Табиғатпен бірге адам да жаңарып, өткен өкпе-ренішін артта қалдырады. Ал осы мерекенің басты дәмі – Наурыз көже – тек ас емес, ол халықтың тарихы, дүниетанымы және бірлікке шақыратын үндеуі.

 Құрметті, Orda.kz оқырмандары Наурыз құтты болсын! Ақ мол болсын! 

Оқи отырыңыз:

• Биыл Наурыз мерекесі қалай атап өтіледі?
• Наурыздан бастап Қазақстанда қандай өзгерістер болады?
• Наурызға арналған тілектер мен баталар