Мүшел жас: қауіпті кезең бе, әлде жай ғана аңыз ба?

Қазақ халқында мүшел жас ерекше мәнге ие. Ата-бабаларымыз бұл кезеңді адамның өміріндегі маңызды белес деп есептеп, мүшел жасты қауіпті деп санаған. Әсіресе, мүшел жасқа толған адамға сақтық танытып, ауыр жұмыс істемеу, алыс сапарға шықпау сияқты тыйымдар қойылған.

Бірақ бұл қаншалықты шындыққа жанасады? Ғылым мүшел жастың «қауіпті» екенін растай ма? Басқа халықтарда осындай сенім бар ма? Осы сұрақтарға жауап іздеп көрейік.

Мүшел жас деген не?

Мүшел — адамның өміріндегі әр 12 жылдық цикл. Қазақтар әр мүшелді жаңа кезең деп есептеген. Ежелгі наным бойынша, мүшел жастан өткенде адам белгілі бір сынаққа тап болады: денсаулығы сыр беруі, психологиялық күйзеліс, өмірдегі күрт өзгерістер. Сондықтан халқымыз мүшел жасты қауіпті санап, арнайы ырымдарды орындаған.

Мүшел жастың есебі былай жүргізіледі:

• 1-мүшел – 13 жас
• 2-мүшел – 25 жас
• 3-мүшел – 37 жас
• 4-мүшел – 49 жас
• 5-мүшел – 61 жас
• 6-мүшел – 73 жас
• 7-мүшел – 85 жас

Кейбір есептеулерде 97 және 109 жастағы мүшелдер де аталады. Алайда, қазақ қоғамында негізінен 85 жасқа дейінгі мүшелдер кең тараған.

Мүшел жас неге қауіпті саналады?

Қазақ халқы мүшел жасты өмірлік циклдің күрделі кезеңі деп қабылдаған. Бұл нанымның бірнеше себептері бар:

Физиологиялық өзгерістер

• 13 жас – балалық шақтан ересектікке өту кезеңі, гормоналды өзгерістер.
• 25 жас – алғашқы дағдарыс кезеңі, кәсіби және отбасылық жауапкершіліктер артады.
• 37 жас – орта жастық дағдарыс, өмірлік мақсаттарды қайта қарау.
• 49 жас – денсаулықтың күрт нашарлау мүмкіндігі, климакс кезеңі.
• 61 жас – қартаю кезеңінің басталуы, созылмалы аурулардың белсенділігі.

Психологиялық факторлар

Көп адамдар мүшел жасқа келгенде өзін-өзі бағдарламалайды: «Мен қауіпті кезеңге кірдім» деп ойлайды. Стресс пен үрей денсаулыққа кері әсер етіп, күтпеген жағдайларға себеп болуы мүмкін.

Өмірлік өзгерістер

Көп жағдайда мүшел жаста адамдар маңызды шешімдер қабылдайды: мамандық ауыстырады, үйленеді немесе ажырасады, денсаулығына байланысты өмір салтын өзгертеді. Бұл кезеңдер қиындықтармен қатар жүруі мүмкін, сондықтан мүшел жасқа байланысты үрей пайда болады.

Ғылым мүшел жасты қалай түсіндіреді?

Ғылымда мүшел жастың қауіпті екені дәлелденген жоқ. Бұл – таза мәдени және психологиялық феномен. Кез келген адамның өмірінде дағдарысты кезеңдер болады, бірақ олар тек мүшел жасқа ғана байланысты емес.

Медицина мен психология тұрғысынан қарағанда:

• Денсаулық дағдарыстары — кез келген жаста болуы мүмкін, жас ерекшелігіне байланысты аурулардың пайда болуы қалыпты жағдай.
• Психологиялық күйзелістер — өмірлік өзгерістер адамның өзін қалай сезінетініне байланысты. Егер адам мүшел жасқа келгенін қауіп ретінде қабылдаса, шын мәнінде де қиындықтарға ұшырауы мүмкін.

Басқа халықтардағы ұқсас нанымдар

Мүшел жас тек қазақ халқына тән ұғым емес. Басқа халықтарда да белгілі бір жас кезеңдеріне қатысты сенімдер бар:

• Жапондар: «Якудоши» – ерлер үшін 25, 42, 61 жас, әйелдер үшін 19, 33, 37 жас қауіпті деп саналады. Бұл жаста жамандық болмас үшін арнайы храмдарға барып, тазарту рәсімдерін жасайды.
• Қытайлар: 60 жылдық цикл бар. 60 жасқа жеткен адам «тазарту» рәсімін жасап, өмірінің жаңа кезеңін бастайды.
• Славян халықтары: 40 жасқа дейін туған күнді тойламау дәстүрі бар. Бұл жас қайғы-қасірет әкеледі деген наным бар.
• Үндістер: Белгілі бір жас кезеңдерінде өмірдің жаңа белесіне өту үшін арнайы рәсімдер жасайды.

Мүшел жастың «қауіпті» екеніне сенудің қажеті бар ма?

Мүшел жас – адамның өміріндегі кезекті кезең ғана. Егер адам өзіне күтім жасап, дұрыс тамақтанып, белсенді өмір салтын ұстанса, ешқандай қауіп болмайды. Психологиялық тұрғыдан да үрей мен қорқынышты жеңіп, позитивті ойлау маңызды.

Мүшел жасқа байланысты орындалатын кей ырымдарды адам өз сенімі бойынша жасаса болады, бірақ олар міндетті емес:

• Қайырымдылық жасау
• Жақындарына сыйлық беру
• Денсаулыққа мән беру
• Өмірлік мақсаттарды қайта қарастыру

Қорытынды

Мүшел жас туралы жалған сенім – мәдени дәстүріміздің бір бөлігі. Ол адам өміріндегі белгілі бір белесті білдіруі мүмкін, бірақ оны қауіп деп қабылдаудың қажеті жоқ. Әлемнің басқа халықтарында да осындай ұғымдар бар, бірақ олардың ғылыми негізі жоқ.

Адам өз өмірінің иесі, ал қандай да бір жас кезеңін қалай өткеру – оның өз қолында. Сондықтан мүшел жас туралы аңыздарға сенбей, денсаулық пен өмір салтына көбірек мән берген жөн.