Әлкей Марғұлан: Мұрағат пен дала арасындағы ғалым

06 сәуір 2026 10:16 Жәукен Әсем

Фото: Иосиф Будневич

Қазақ ғылымының ірі тұлғалары туралы айтқанда, Әлкей Марғұлан есімі бөлек тұрады. Археолог, тарихшы, этнограф, шығыстанушы, өнертанушы – бұл анықтамалардың әрқайсысы оның бір қыры ғана. Шын мәнінде, Марғұлан – қазақтың өткенін жүйелеп, ғылыми негізге түсірген санаулы тұлғалардың бірі. Orda.kz тілшісі Әлкей Марғұлан туралы қызықты ақпаратты назарларыңызға ұсынады.

Ол 1904 жылы 11 мамырда қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданында дүниеге келген. Қарапайым шаруа отбасынан шықса да, оның қалыптасуына отбасындағы рухани орта үлкен әсер етті. Профессор Уахит Шәлекеновтің айтуынша, Марғұланның ата-анасы өз дәуіріне сай сауатты, шығыс мәдениетінен хабары бар жандар болған. Баласының білімге ұмтылысын да солар қолдаған.

Ленинградқа апарған амбиция

Марғұланның өмір жолында шешуші кезең – білімге деген құштарлық. 1919 жылдың соңында Павлодардағы мұғалімдер курсын тәмамдап, ауылында ұстаздық етеді. Бірақ бұл оған жеткіліксіз болды. 1921 жылы Семейдегі педагогикалық техникумға түсіп, 1925 жылы бітіреді.

Осы жылдары ол тек оқып қана қоймай, «Таң» журналы мен «Қазақ тілі» газетінде қызмет істейді. Дәл осы ортада ол Мұхтар Әуезов пен Мағжан Жұмабаев сияқты тұлғалармен танысады. Бұл таныстық оның ғылыми бағытына тікелей әсер етеді.

Марғұлан кейін естеліктерінде Әуезовтің бір кеңесін ерекше атап өтеді: «Семейде қалма, менімен бірге Ленинградқа жүр». Бұл ұсыныс – жай кеңес емес, тағдыр бұрылысы еді.

1925 жылы ол Ленинградтағы Шығыс институты филология факультетіне оқуға түседі. Сонымен қатар университетте және өнер тарихы институтында дәріс тыңдап, ғылыми көкжиегін кеңейтеді. Сол кезеңде қазақ тарихы мен мәдениетіне қатысты орасан архив материалдарын жинай бастайды.

Алаш ізімен

1926–1927 жылдары Марғұлан КСРО Ғылым академиясының экспедицияларына қатысады. Академик Александр Ферсман мен профессор Сергей Руденко жетекшілік еткен бұл сапарлар оның ғылыми қалыптасуына тікелей әсер етті.

Осы кезеңде ол Әлихан Бөкейхановпен жақын араласып, бірге жұмыс істейді. Жалпы, жазушы Тұрсын Жұртбайдың дерегінше, Марғұлан мен Әуезов Алаш қайраткерлерінің ықпалында болған.

Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Халел Досмұхамедов, Мұхаметжан Тынышбаев сияқты тұлғалардың интеллектуалдық ортасы – Марғұланның көзқарасын қалыптастырған мектеп.

Марғұлан өз естелігінде Әуезовпен бірге Бөкейхановтың Мәскеудегі үйіне барғанын жазады. Бұл эпизод оның ғылымға қаншалық дайындықпен келгенін көрсетеді: кітапханада бірнеше күн отырып, сұрақтарын дайындап барған.

Абайды зерттеген жас ғалым

1929 жылы Марғұлан Абай Құнанбаев шығармашылығы туралы диплом жұмысын қорғап, оқуын аяқтайды. Ол орыс география қоғамының архивіндегі Абай қолжазбаларын зерттеп, нақты тарихи деректерге сүйенген тұжырымдар жасайды. Бұл – жай ғылыми жұмыс емес. Бұл қазақ әдебиетін архив деңгейінде зерттеудің бастамасы еді.

Қуғын мен бақылау

Ғылым жолы әрдайым тыныш бола бермейді. 1930 жылдардан бастап Марғұлан кеңес билігінің күдігіне ілігеді. Себебі ол – қазақ интеллигенциясының өкілі және Алаш қайраткерлерімен байланысы бар тұлға.

Тұрсын Жұртбайдың айтуынша, Марғұлан қауіпсіздік органдары құжаттарында «Мағжаншыл ғалым» ретінде тіркелген. Оның «кінәсі» – Мағжан Жұмабаевқа қолдау көрсетуі. Ақын түрмеде жатқан кезде оған көмектесіп тұрған.

Бұл кезең – Марғұлан үшін тек ғылыми емес, жеке қауіп кезеңі болды. Бірақ соған қарамастан, ол зерттеуді тоқтатпайды. Марғұлан – кабинет ғалымы емес. Ол архив пен даланы қатар алып жүрген зерттеуші. Оның еңбегі – қазақтың тарихын, мәдениетін, дүниетанымын ғылыми тілде сөйлеткен алғашқы ірі қадамдардың бірі.

1946 жылы СССР Ғылым академиясының Қазақ филиалы Қазақ ССР Ғылым академиясына айналды да, республиканың көрнекті ғұлама ғалымы Ә.X.Марғұлан академияның корреспондент-мүшесі, ал 1958 жылы толық мүшесі болып сайланды. 1960 жылы оған профессор атағы берілді.

30 жылдан астам уақыт ішінде Ә.X.Марғұланның басшылығымен Орталық Қазақстанда жүйелі түрде археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қола дәуірінің және алғашқы көшпенді тайпалардың мәдениеті жан-жақты зерттелді. Орталық Қазақстанда жүргізген археологиялық зерттеулердің алғашқы қорытындысы есебінде Ә.X.Марғұланның, басқаруымен және оның тікелей қатысуымен жазылған іргелі монографиялық еңбек Орталық Қазақстанның көне мәдениетін талдауға арналған. Орталық Қазақстанда археологиялық зерттеудің екінші кезеңі Әлкей Хақанұлының Беғазы-Дәндібай мәдениеті туралы арнайы монографиясында және бес томдық Қазақ ССР тарихында қарастырылған. Ә.X.Марғұланның жұмыс стиліне тән ерекшеліктердің бірі оның бірнеше мәселені зерттеу ісін қатар жүргізе білуінде. Осы мәселелердің әрқайсысын орындау үшін ондаған ғалымдар көп жылдарын жұмсаған болар еді.

1957-1967 жылдары Ш.Ш.Уәлихановтың таңдамалы шығармалар жинағының 5 томдық академиялық басылымын басқарды. Көп жылдар бойы Ә. X. Марғұлан 300-ден астам ғылыми зерттеу жұмыстарын жариялады. Оның жетекшілігімен 50 ден аса докторлық және кандидаттық диссертациялар қорғалды.

Оның өмірбаяны бір нәрсені анық көрсетеді: ғылым – тек білім емес, мінез.

Оқи отырыңыз:

Жаңалықтар

барлық жаңалықтар