200 миллиард оффшорда: Жұманғарин АХҚО-дағы салықтық олқылықтар туралы айтқанда, кімді меңзеді?

ҚР Ұлттық экономика министрі – Премьер-Министрдің орынбасары Серік Жұманғарин жуырда «Астана» халықаралық қаржы орталығында (АХҚО) тіркелген бір компанияның корпоративтік табыс салығы мен қосылған құн салығы бойынша бюджетке 200 миллиард теңгеден астам қаржы төлемегенін мәлімдеді. Ол бұл компания заң бұзбағанын, тек заңды «саңылауды» пайдаланғанын атап өтті. Orda.kz вице-премьердің нақты қай компанияны меңзегенін саралап көрді.

Алдымен, осы туралы қысқаша айта кетейік. Бұл – Қазақстан аумағындағы арнайы юрисдикция, ағылшын құқығы негізінде жұмыс істейтін ерекше құқықтық режим. Мақсаты – инвестиция тарту. Мұнда салықтық жеңілдіктер, жеңілдетілген валюталық реттеу мен тәуелсіз сот жүйесі қарастырылған. Яғни, бұл орталық шетелдік компанияларға Қазақстан нарығына шығуға, ал отандық компанияларға халықаралық қор биржаларына шығуға және инвестиция тартуға көмектесу үшін құрылған.

«Мәселе АХҚО-да емес. АХҚО – бұл бірегей алаң. Бұл – Қазақстанның мақтанышы. Меніңше, қазіргі таңда бұл – Орталық Азиядағы ең үздік қаржы орталығы. Бұл жағдай жеке компанияға қатысты емес. Ол ешқандай заң бұзған жоқ. Сол себепті мен оның атын да атамаймын. Себебі бұл – беделге нұқсан келтіреді. Мұны олар заң мүмкіндік бергендіктен жасады. Сондықтан біз осындай заңдағы саңылауларды жою қажет деп отырмыз», – деді Жұманғарин 25 маусымда Мәжіліс дәлізінде. 

Компанияның нақты атауын анықтау қиын, бірақ Orda.kz бірнеше ықтимал нұсқаны қарастырды. Бірінші болжам – бұл «Kazakhmys Holding Limited» компаниясы болуы мүмкін. Бұрын Люксембургте тіркелген бұл компания 2024 жылдың маусымында АХҚО юрисдикциясына көшіп, Астанада кеңсе ашқан.

Бұл нұсқа жөнінде Orda.kz сұхбаттасқан қаржы сарапшысы Расул Рысмамбетов пікір білдірді. Оның ойынша, бұл шындыққа жанасады.

«Мүмкін бұл –  «Қазақмыс» шығар. Неге болмасын? АХҚО-ны құрудың негізгі мақсаты – қазақстандық компаниялардың халықаралық қор нарығына шығуына, қаржы тартуына жол ашу болатын. Бірақ қазіргі таңда АХҚО салықты оңтайландыру құралы ретінде пайдаланылып жатыр деп ойлаймын. Компанияның нақты қалай салықты оңтайландырғанын білмеймін. Мүмкін, қазақстандық компания шетелдік юрисдикция арқылы кірген шығар. Бұл – Мемлекеттік кірістер комитетінің (МКК) зерттейтін мәселесі. Қазіргі заңнама бойынша салықты оңтайландыру – қылмыс емес», – деді сарапшы.

Айта кетерлігі, Kazakhmys Holding Limited бар болғаны екі адаммен тіркелген: Эдуард Огай мен Владимир Ким, бірақ олардың екеуі де Қазақстандағы ең бай адамдар қатарында. Бұл компания холдингті басқарушы құрылым болып саналады. Оның лицензиясы жоқ, мемлекеттік сатып алуға қатыспаған, сот істеріне тартылмаған. 2021 жылы құрылған сәттен бері небәрі 5,6 миллион теңге салық төлеген. Ал негізгі холдинг – «Қазақмыс» соңғы 10 жылда 23,6 миллиард теңге салық төлеген.

Алайда, бұл болжамға қарсы дәлел де бар – Kazakhmys Holding Limited компаниясының АХҚО-дағы жарғылық капиталы бар болғаны 60 мың доллар.

Басқа ықтимал компаниялар

Тағы бір ықтимал нұсқа – KAZ Minerals Holding Limited. Бұл компания туралы Мәжіліс депутаты Ерлан Сайыров 2025 жылғы 9 сәуірде АХҚО-ны салықтан жалтаруға жағдай жасап отыр деп сын айтқан болатын.

«Тағы бір мәселе бар. Астана халықаралық қаржы орталығы бүгінде отандық олигархтар үшін оффшорлық жұмаққа айналды. АХҚО-ның басты мақсаты – шетелдік инвесторларды тарту еді. Бірақ қатысушылар тізімін қарасаңыз, онда Халық банкі, CentrCredit, Jusan, Freedom, Қазпошта, Kaz Minerals, ҚазФосфат сияқты компаниялардың филиалдарын көресіз», – деген еді депутат. 

KAZ Minerals Holding Limited бірнеше параметрге сәйкес келеді. Бұл – өте ірі холдинг, 2024 жылғы 24 маусымда МФЦА-да тіркелген. Айтпақшы, Kazakhmys Holding Limited компаниясымен бір уақытта Люксембургтен көшіп келген. Оның жарғылық капиталы – шамамен 3,68 миллиард доллар, бұл ірі салықтық міндеттемелерді білдіреді.

KAZ Minerals Holding Limited құрылтайшысы – KAZ Minerals International DMCC, ол Дубайдағы DMCC (АХҚО-ның дубайлық баламасы) аймағында тіркелген. Бұл құрылым – жаһандық операциялар мен активтерді қорғауға арналған холдингтік компания. KAZ Minerals Holding – AIFC-тегі тіркелген компания, ал DMCC – Дубайдағы еншілесі. Бұл құрылым KAZ Minerals Ltd. (Лондон) және KAZ Minerals Management LLP (Алматы) компанияларымен байланысты.

2023 жылы KAZ Minerals тобы Қазақстанда 1,059 миллиард доллар салық төледі, оның ішінде:

Корпоративтік табыс салығы мен ҚҚС – 425 миллион доллар,
Пайдалы қазбаларды өндіру салығы – 426 миллион доллар.

Дегенмен, Жұманғарин нақты осы компанияны меңзеді деген дәлел жоқ. Бірақ ол үкіметтің бұл бағытта шара қабылдап, мұндай олқылықтарды жоюды жоспарлап отырғанын атап өтті.

АХҚО редакцияның ресми сұрауына жауап беріп, барлық тіркелген компаниялардың Қазақстан Республикасының салық резиденттері екенін, сондықтан еліміздің салық органдарына есеп тапсырып, Салық кодексіне сәйкес салық төлеуге міндетті екенін нақтылады.

«Тек Конституциялық заңның 6-бабында көрсетілген кейбір салықтық жеңілдіктер ғана бар. Корпоративтік табыс салығы мен ҚҚС бойынша жеңілдіктер тек АХҚО аумағында лицензияланған қаржылық қызметтен түскен кіріске қатысты қолданылады. Яғни, бұл жеңілдіктерді тек АХҚО комитетінің тиісті лицензиясы бар реттелетін компаниялар ғана пайдалана алады. Мұндай компаниялар саны – 300-не жетеді»,  деп хабарлады қаржы орталығы. 

Редакция Мемлекеттік кірістер комитеті мен Ұлттық экономика министрлігіне ресми сауал жолдады. Бұл мәселеге қатысты жауап күтіп, «Астана» халықаралық қаржы орталығындағы ахуалды бақылауды жалғастырады.