Радиациялық қорғаныс: Еліміздегі атом электр станциясы құрылысын «саясиландыру» қажет пе?

Атом өнеркәсібі, энергетика саласының мамандары мен кәсіпкерлер Қазақстанда атом электр станцияларын салудың артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылады, деп хабарлайды Orda.kz тілшісі.

Сарапшылар атом электр станциясын салу бірнеше себептерге байланысты қажет екеніне сенімді.

Біріншіден, бүгінде еліміздегі көмір электр станцияларының көпшілігінің тозуы 70 пайызға жетті. Экологиялық зардаптар қаупіне байланысты оларды қайта құруды қаржыландыру шектелген. Екіншіден, қазіргі уақытта ол  1,6 миллиард киловатт-сағат болып отыр.

2029 жылға қарай 5,5 миллиард киловатт-сағатқа жетеді деп күтілуде, электр энергиясын өндіру қуатында олқылықтар бар. Дегенмен Қазақстан әлемдік қауымдастық алдында атмосфераға зиянды заттардың шығарындыларын азайтуға міндеттеме алды.

Сарапшылардың пікірінше, атом электр станцияларының қатысуынсыз ел 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығы мақсатына жете алмайды. Жаңартылатын энергия көздерінің табиғи жағдайларға тәуелді және тұрақсыз екенін ескерсек, бұл жетістік атом электр станциясын салмайынша мүмкін емес сияқты.

«Көмірқышқыл газы негізінен көмірмен жұмыс істейтін жылу электр станцияларында (78%) қазбалы отынды жағу кезінде шығарылатыны белгілі. Атом электр станцияларынсыз көміртексіз энергияға қол жеткізу мүмкін емес», – дейді ҚР Энергетика министрлігі департаменті директорының орынбасары Гүлмира Мүрсалова.

Кең перспективалар

Қазақстан уран өндіруде бірінші орында. Сонымен қатар, республика аумағында ядролық материалдармен жұмыс істейтін нысандар бар.

Мысалы, Ақтауда жылдам нейтронды ядролық реактор жұмыс істеп тұрды, ол 1999 жылы ресурстары таусылғанына байланысты тоқтатылды.

Үлбі зауыты уран өнімдерін – атом өнеркәсібі үшін отын таблеткаларын шығаратын әлемдік нарықта да танымал. Ол Шығыс Қазақстан облысының Курчатов қаласында орналасқан. 2021 жылы мұнда атом электр станцияларына арналған ядролық отын шығарыла бастады.

Сондай-ақ Ұлттық ядролық орталық бар. Оның екі бірегей зерттеу реакторы  – IVG-1M және IGR бар.

Осының барлығын ескере отырып, Қазақстан ядролық технологиялардың конвейеріне айналуы әбден мүмкін, – дейді сарапшылар.

Атом электр станциясын салудағы қорқыныш

Қазақстанда атом электр стансасын салу жолындағы басты кедергі – Фукусима мен Чернобыль апаттары салдарынан туындаған халық арасындағы радиофобия.

Бұған дейін жүргізілген зерттеулер мамандарға атом электр станциясын салу үшін ең қолайлы жерді – Алматы облысындағы Үлкен ауылының маңын анықтауға көмектесті. Дегенмен, бұл орын суды тұтыну және Балқаш көліне радиоактивті заттардың ағуы туралы көптеген пікірталас тудырды. Дегенмен, сарапшылар бұл қорқыныштардың негізсіз екеніне сендіреді.

«Ол жерде су алмасу болмайды. Тек Балқаштан су толтыру жұмыстары жүргізіледі. Бұл бір жақты процесс. Радиация мен  мұнара арасында үш контур бар, соңғысы көлмен байланыста болмайды. Яғни, радиация Балқашқа түспейді. Тұтынуға келетін болсақ, мұнараны жылдық су көлемімен толықтыру қажет, бұл көлдің табиғи булануының небәрі 0,5% құрайды», - деп атап өтті Қазақстанның энергиямен жабдықтаушы ұйымдар қауымдастығының төрағасы Сергей Агафонов. 

Сондай-ақ маман бұған дейінгі апаттар тәжірибесі ескеріліп, заманауи атом электр стансаларының күтпеген жағдайлардан қорғау деңгейі жоғары екенін атап өтті. Осылайша, станцияның үстіне Чернобыль апатынан кейін салынғанға ұқсас арнайы өтпейтін «қақпа» салынады.

«Қазір бүкіл әлемде атом электр станцияларының құрылысы бастапқыда осындай «саркофаг» салуды қамтиды. Бұл басқалармен қатар Чернобыль апатының тәжірибесін ескеретін қорғаныс құрылымы. Ол сырттан ұшақ соққысына, іштен жарылысқа төтеп бере алады. Ішінде ол апат болған жағдайда бор қышқылын шашатын және жылуды кетіретін қорғаныс жүйелерін қамтиды. Сондай-ақ балқыма деп аталатын тұзақ бар. Ол кеніш түбіндегі барлық балқыған массаны залалсыздандыруы керек», - деді Қазақстан энергиямен жабдықтаушы ұйымдар қауымдастығының төрағасы Сергей Агафонов.

Дегенмен, көптеген қазақстандықтар АЭС салу жобасын қаржыны ұтымсыз пайдалану деп санайды. Ол үшін 15 миллиард долларға дейін қажет болады, ал инвестицияның қайтарымы көп уақыт алады. Сондай-ақ, 2035 жылға жоспарланған екі атом электр стансасы еліміздің электр энергиясына деген қажеттілігінің тек 2 пайызын ғана қамтамасыз етеді.

Сонымен АЭС құрылысын жақтаушылар импортқа сенгенше, өз энергиямызды өндіруді жөн санайды. Олар АЭС-тің қымбаттығына қарамастан, Қазақстанның өз өндірісіне қажетті шикізаттың молдығын ескере отырып, еліміздің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің бірден-бір жолы екеніне сенімді.