Хайп пен қылмыс: Қазақстанда блогерлерге қатысты бопсалау істері көбейді

Соңғы жылда Қазақстанда әлеуметтік желілер мен блог платформалары арқылы қаржылық талап қою, қоқан-лоққы жасау және бопсалау деректері бойынша бірқатар қылмыстық іс қозғалды. Кейбірі сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында, енді бірқатары бойынша үкім шығып үлгерді. Бұл тенденция — жай ғана жекелеген оқиғалар тізбегі емес. Бұл — цифрлық дәуірде сөз бостандығы мен қылмыстық жауапкершілік арасындағы шекараның қаншалықты нәзік екенін көрсететін дабыл.

Orda.kz редакциясы ашық дереккөздер мен құқық қорғау органдарының ресми мәліметтерін жинақтап, соңғы істерге шолу жасап шықты.

 Алматы: 8 миллион теңге талап еткен блогерлер

Алматы қаласында танымал блогерлер кәсіпкерден ақша бопсалады деген күдікпен ұсталды. Қалалық полиция департаментінің мәліметінше, жәбірленушінің арызы негізінде кәсіпкер мен екі блогер қолға түскен.

Күдіктілер әлеуметтік желілерде компромат жариялаймыз деп қорқытып, 8 миллион теңге талап еткен. Сонымен қатар, олар жәбірленушіні сот шешімімен төлеуге міндеттелген 20 миллион теңге талабынан бас тартуға көндірмек болған.

Полиция мәліметінше, арнайы операция барысында күдіктілер 10 миллион теңгені алып жатқан сәтте ұсталған. ҚР Қылмыстық-процестік кодексінің 128-бабына сәйкес, олар уақытша ұстау изоляторына қамалды. Күдікке ілінгендердің арасында аудиториясы жоғары әлеуметтік желі қолданушылары бар. Сот процесі барысында әрекеттер дәлелденіп, нәтижесінде айыппұл және бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалған.

Шымкент: Лауазымды тұлғадан 10 миллион

Шымкентте блогер-журналист мемлекеттік қызметшіден 10 миллион теңге талап етті деген күдікпен ұсталды. Алдын ала мәліметке сәйкес, ол әкімдік қызметкерінен ақша талап етіп, әлеуметтік желілерде мемлекеттік органның қызметін қаралайтын материал таратпауға уәде берген.

Тергеу барысында күдіктінің тұрғылықты жері мен кеңсесінде тінту жүргізіліп, электрондық құрылғылар мен өзге де айғақтар тәркіленді. Қылмыстық іс қозғалды, тергеу жалғасуда.

Қостанай облысы: 15 миллион теңге тәркіленді

ІІМ мәліметінше, Қарабалық ауданында блогер кәсіпкерден аса ірі мөлшерде ақша талап еткен. Ол әлеуметтік желілерде әшкерелейтін материал жариялаймын деп қорқытқан. Тінту барысында 15 миллион теңге тәркіленген. Күдікті аудандық полиция қызметкерлері тарапынан ұсталды.

Сөз бостандығы ма, әлде шантаж ба? Бұл істер қоғамда маңызды сұрақ тудырды: қай жерде журналистік зерттеу бітеді, қай жерде қылмыс басталады? Orda.kz тілшісіне адвокат Раджан Берсінбаев түсіндіріп берді.

«Заң тұрғысынан бопсалау (ҚР Қылмыстық кодексінің 194-бабы) — бұл біреудің мүлкін немесе ақшасын қорқыту арқылы талап ету. Айырмашылығы неде? Сөз бостандығы — бұл қоғамдық маңызы бар ақпаратты ашық айту. Ал егер адам «маған ақша берсең — айтпаймын, бермесең — масқараңды шығарамын» десе, бұл жерде ақпарат тарату емес, пайда табу мақсаты бірінші орынға шығады. Ақпараттың шын-өтірігі маңызды ма? Жоқ. Тіпті қолыңыздағы мәлімет 100% шындық болса да, оны жарияламау үшін ақша сұрау — қылмыс. Заң ақпараттың дұрыстығын емес, сол арқылы адамды қорқытып, мүлкін иемдену ниетін жазалайды», - деді адвокат.

Раджан Берсінбаевтың айтуынша бопсалау — «кесілген» қылмыс құрамы. Яғни, ақша қолға тиген кезде емес, талап қойылған сәттен бастап қылмыс жасалды деп есептеледі.

«Егер кешке дейін 1 миллион теңге аудармасаң, видеоны саламын» деген сөздің өзі — қылмыстық жауапкершілікке жеткілікті», - дейді адвокат.

Оның айтуынша Жаңа «Масс-медиа туралы» заң мен онлайн-платформаларға қатысты ережелерге сәйкес: Заң алдында блогер де, журналист те тең. Ресми тіркелмеген блогерлер де онлайн-платформалар туралы заң аясында жауап береді. Аудиториясы көп тұлғаның әрекеті келтірілген моральдық зиян көлеміне қарай сотта ауырлататын жағдай ретінде қарастырылуы мүмкін. Яғни, танымал болу — жеңілдік емес, керісінше жауапкершілікті күшейтетін фактор.

«Бопсалау үшін айыппұлдан бастап бірнеше жылға бас бостандығынан айыруға дейін жаза қарастырылған. Егер қылмыс топ болып немесе ірі мөлшерде жасалса, жаза 7 жылдан 12 жылға дейін жетуі мүмкін. Ал бұрын сотталмаған, шығынды өтеген және жәбірленушімен татуласқан жағдайда сот жеңілдік беруі мүмкін. Бірақ бұл барлық істерге бірдей қолданылмайды», — дейді Раджан.

Әлеуметтік желі — пікір айту алаңы. Бірақ ол — сауда алаңы емес. Адвокат Раджан Берсінбаевтың айтуынша:

Қазақстанда цифрлық кеңістік еркіндік алаңы болып қала береді. Бірақ бұл еркіндік заңмен шектеледі.

Orda.kz редакциясы блогерлерге қатысты сот үкімдері мен тергеу барысын әрі қарай да бақылауда ұстайды.